ESPAÑOL – MIXTECO

 

A

 


a  prep 1.  (hacia) X: chí; M: chi; C: che$; EJ: chí

2.  X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠, no̠; EJ: nu̠ú

3.  X: ndaá; M: ndaá; C: nda̠a; A: ndaa̠;        P: ndaá; EJ: nda'á

4. X: yuú; M: yuú; C: yu̠u; A: yuu̠; EJ: yu'ú

a propósito  adv  EJ: chiñu

abajo  adv 1.  X: ni̠nu̠; C: ninu̠$; A: ni̠no̠; EJ: ni̠nu̠

2. X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin; EJ: ti̠xin

3. (al fondo) X: kaá; M: kaá; A: ka̠a̠, kaa̠;     EJ: ka'á
4. (con referencia al río) X: vàá; C: va̠á

abandonado

quedar abandonado  X: ndo̠o ndaá

sentir abandonado  1a. X: kuchíñá ini;       M: kuchíñá ini
1b. X: nduchí
ñá

abandonar  vt 1.  X: sindikóó ndaá

2.   X: sindôo ndaá

abeja  f  1. X: tíñu̠ñú; M: tíñu̠ñǔ; A: tíño̠ño̠;         EJ: tíñu̠ñú
2. X: ñuñú; M: ñu̠ñǔ; C: ñúñu; A: ño̠ño̠

abeja carpintera  f  X: timii$

tipo de abeja negra y chica  X: ndiuchi

abierto  adj  X: no existe; C: nu$

estar abierto  ve  X: kununá; M: kunuñá;        EJ: kununá

ablandar  1a. vt  X: xavitâ; M: savitá
1b. vt  X: kixaa vitâ; M: no existe

1c. vi  X: kuvitá; M: kuvitá; C: kuvitá;           EJ: kuvitá

1d. vi  X: nduvitâ

1e. vt  EJ: ndasa vitá

abogado  m  X: ndíchi; M: ndíchí; EJ: ndíchi

ser abogado  X: kundichi; M: kundichi;              C: kundichi; A: kundichi̠; EJ: kundichi

abogar  ve  X: kundichi; M: kundichi; C: kundichi$; A: kundichi̠; P: kundichi; EJ: kundichi

abonar  vt  1a. vt  xaxu̠xa̠n
1b. vt  X: kixaa xu̠xa̠n; M: no existe
1c. vi 
X: kuxǔxan; EJ: kuxǔxan
1d. vi  X: nduxǔxan

abono  m  (estiéricol) 1. X: ví; A: siví kiti̠;      EJ: sí'vi
2. (natural) C: xa̠
an
3. (tierra muy fértil al borde de un río) X: xu̠xa̠n; EJ: xu̠xa̠n                                                      3. (tierra muy fértil donde estaban encerrados los animales) X: xǎ'an; M: xa̠'á; A: sa̠'án; EJ: xǎ'an

aborrecer  vt  X: kundasí nu̠ú...kuni; M: kundasí núu …kuni; EJ: kundasí nu̠ú … kuni

abrazar  vt  X: kunumi ndaa; M: kunumi ndiaa;      C: kunu ndiaa; EJ: kunumi nidaa

abrir  1a. vt  X: kuná; M: kuñá; A: kuná; EJ: kuná

1b. vt  X: ndikuná; M: ndakuiñá; C: ndakuná; A: nakona; EJ: ndakuná
1c. vi  X: ku̠ná; M: kunuñá; EJ: kunu̠ná
1d. (espacio) vi  X: nu̠ná; M: nu̠ñǎ; A: nu̠na̠;   EJ: nu̠ná

1e. vi  EJ: ndanu̠ná

2. (por ej.: tierra, piel, flor) vi  X: ndu̠va̠; M: ndu̠va̠; C: ndu̠va̠; A: nduva; EJ: ndu̠va̠

3a. vt  X: ndindika
3b. vi  X: ndi̠ndi̠ka̠; C: nandika

abrir los ojos  1. X: no existe; C: kotoni$
2. (por primera vez) X: ndikuná nu̠ú;     EJ: ndakuná nu̠ú

absorber  vt  X: koo; M: koo; C: koo; A: koo;    EJ: ko'o

abstenarse  vi   1. X: kaní ini; M: kaniní; EJ: ka'ní ini
2. vi  X: ka̠
nu̠ ini; M: ka̠nu̠ ini; EJ: ka̠'nu̠ ini

abuela  f  1. X: nána chée; M: nána chee; C: nana chee; EJ: nána chêé, nána xá'nu
2. X: xi̠tán; M: i̠xtǎn; C: xi̠tǎn; A: xi̠ta̠n; P: ixtán

3. (indica falta de respeto in Xochapa) X: e;     C: péé

abuelo  m  X: táta chée; M: táta chee; C: táta chee;      EJ: táta chêé, táta xá'nu
2. X: táta xi̠í; M: xi̠ǐ; A: xi̠i̠

abundarse  vi  1a. X: kukua̠á; M: kukuáa
1b. X: ndukua̠
á; M: ndukuaǎ

2a. X: kukuíí; M: no existe
2b. X: ndukuíí

aburrirse  ve  X: kuxúxán; M: kuxúxan; EJ: kuxúxan

acaba de  adv  1. X: sa̠kán; M: sa̠kǎn; A: sakán; EJ: sa̠kán
2. X: sa̠kán kuití

acabar  X: no existe; C: kuiti$

acabarse vi  (lluvia) X: ndikui̠ta; C: ndakuita; EJ: ndakui̠ta

acarrear  vt  1a. X: kuikó; M: vikó; C: viko; A: kuikó; EJ: vikó

1b. X: no existe; M: ndavikó; C: ndaviko; EJ: ndavikó

hacer acarrear  X: no existe; M: savíkó; C: saviko; EJ: savikó

acedar  1a. vt  xa iyá; M: sa iyá
1b. vt  X: kixaa iyá;
M: no existe
1c. vt  X: sikuîyá; EJ: sakui̠yá
1d. vi  X: kui̠yá; M: xi̠ya̠; A: kuiya; EJ: kui̠yá
1e.
vi  X: ndu i̠yá; C: ndu iyá

aceite  m  X: ceíte; A: sété; EJ: séte

acepillar  vt  1.X: kuxín; M: kuxí; EJ: kuxí
2. X: tuxí

aceptar  vt  1. X: kandíxá; M: kandíxa; C: kandíxa; A: kandíxa; EJ: kandíxa
2. X: ndikuiin; C: ndakuiin; A: ndakuiin;         EJ: ndakuiin

acerca  prep  M: xa̠ǎ; C: xa̠a, A: xa̠a̠; EJ: xa̠'á

acercarse  vi  1. X: tindaa; C: tandiaa$; A: tondaa
2.
X: kuyati; M: kuyachin; C: kuyachin$;       EJ: kuyachin

aclararse  vi  1a. (líquidos) X: kukuíi; M: kukuíi
1b. X: ndukuíi; C: ndukuíi

2a. (cielo) X: ku̠ná; M: kunuñá
2b.  X: ndikuná; M: ndakuiñá; C: ndakuná;          A: nakona; EJ: ndakuná

3. (implica que más temprano había nubes)           X: ndandií; A: nandii

aconsejar  vt 1. X: ndikani; EJ: ndakani
2. X: no existe; A: taxi...si̠ni̠
3. (casi siempre para hacer algo malo) X: chika̠a̠ ... yu
ú; M: chikaa yuú$
4. (de hacer algo malo) X: chu
un; M: chuun;   A: chuu; EJ: chu'un

acordarse  v prnl  1. X: kuñuu ini; M: kuñuu;       A: koon ini; EJ: kuñu'u ini
2. X: ndika
án ini; M: ndakáán ini; C: ndakaan ini; A: ndakáán ini,  nakaán; EJ: ndaká'án ini

acornear  vt  X: kachii; M: kachii; C: kachii ndiki$; A: kachii; P: kakii; EJ: kachi'i

acostarse  vi  1a. (suj. sing.) X: kundúú; M: kundúǔ; C: kandúu; A: kandúu; EJ: kundu'ú ndi̠xin, kandú'u
1b.
(suj. pl.) X: ndikundoo
2. vi  (arcaísmo)  X: ka̠va̠; M: kava; C: kava;   EJ: ka̠va̠

acostarse boca abajo  1a. (suj. sing.)           X: kundúú ndee; M: kandúu̠ ndiee;           A: kanduu̠ ndee; EJ: kandú'u ndiee
1b. X: kundoo ndee; M: kundee ndiéé

acostarse boca arriba  1a. (suj. sing.)           X: kundúú nduva; M: kandúu̠ nduva;     A: kanduu̠ ndiva; EJ: kandú'u nduva
1b. (suj. pl.) X: kundoo nduva; M: kundee nduva; EJ: kundee nduva

acostumbrado  

ser acostumbrado  vi  X: no existe; M: yúná'a; A: a

acostumbrarse  vi  X: ka̠an; M: kaan; C: kaan;      A: kaan; EJ: ka̠an

hacer acostumbrar  X: sikâan; M: sakáa̠n;      EJ: saka̠an

acreditar  vt  X: chinúú va̠a...tu̠un; M: chinuu vaa… tuun

acta  f  X: ata; M: ata; C: ata; EJ: ata

acueducto  f  (zanja) C: tundoo$; EJ: túndoó

acuerdo  m

estar de acuerdo  1. X: iin yuú kuu; M: iin yuú kuu; EJ: iin yu'ú kuu
2. X: koo tu̠
un$; M: no existe; EJ: no existe

    3. X: koo yuú; M: koo yuú; A: koo yuu̠; EJ: koo yu'ú
4. X: xi̠nu̠ ini; A: nino ini; EJ: xi̠nu̠ ini

    5. X: kitá'án; M: kutá'án; EJ: kitá'án

llegar a un acuerdo  1a. X: xanani; M: sanání; A: kasa nani; EJ: sana̠ni
1b. X: kixaa nani; M: no existe

    2. X: ka'nda xa̠'á; M: kandia xaa$; EJ: ka'ndia xa̠'á
3. X: no existe; M: sandaku$; EJ: sandǎku

ponerse de acuerdo  1. X: chitáán tu̠un; M: chitaan tuun$; EJ: chitá'án tu̠'un
2. X: iin yu
ú kuu; M: iin yuú kuu; EJ: iin yu'ú kuu
3. X: ka̠
a̠n táán; M: ka̠táa̠n; C: ka̠taan; EJ: ka̠'a̠n tá'án

quedar de acuerdo  X: ndo̠o; M: ndo̠ǒ; A: ndo̠o; EJ: ndo̠o
X: kindo̠o; M: kindoo; A: kindoo; EJ: kindo̠o

acusado  

ser acusado  vi  C: viso$

acusar  (falsamente; a la persona) X: chika̠a̠...kua̠chi

acusar  vt  1. X: kakin kua̠chi; C: kakin kuachi;         EJ: kakin kua̠chi
2.
X: nditúún...xa̠á
3. X: no existe; A: sakuiso kua̠chi; EJ: sakuiso kua̠chi
4.
X: xikó; M: xikó; C: xi̠kó; A: si̠kó; EJ: xǐko vatiá
5.
(falsamente) X: xikó vatá
6. (ante las autoridades) X: taxi...kua̠chi; A: taxi kua̠chi                                                          7. (ante las autoridades) EJ: ndukú … kua̠chi
8.
(con malo motivo) X: no existe; M: kavixi;        C: kavixi$

achatado  adj  (pies) X: mbá; M: la̠mba̠

adelantarse  v prnl  1a. X: kunúú; M: kunuu;        A: kanoo; EJ: kunúú
1b. X: ndikunúú; C: ndakunuu; EJ: ndakunúú

adelantar algo  vt  X: no existe; M: koo tuun$

adelgazar  vi  1a. (algo plano) X: xayáxín;            M: sayáxín
1b. vt
 X: kixaa yáxín; M: no existe
1c. vi 
X: kuyáxín; M: kuyáxín

1d. vi  X: nduyáxín
2a. vt  xalakuan; M: salakuán; EJ: no existe
2b. vt  kixaa lakuan;
M: no existe
2c.
vi  X: kulakuan; M: kulakuan
2d.
vi  X: ndulakuan
3a. vt (huesudo) X: xaleke;
M: saleke
3b. vt  kixaa leke; M: no existe
3c. vi  X: kuleke; M: kuleke; C: kuleke

3d. vi  X: nduleke
4a. vt  X: xanîí

4b. vt  kixaa nîí; M: no existe

4c. vi  X: kunîí; M: no existe; C: kuníi
4d. vi  X: ndunîí

5a. vi  X: kukuée; M: kukuée; C: kukuée; EJ: ndukué'e

5b. vi  X: ndukuée; M: ndukuée; EJ: ndukué'e

además  conj  1. X: síín; M: síín; P: siin; EJ: síín
2. X: no existe; A:
ñii kía̠
3. X: va̠
a chi

adentro  adv, prep  X: ini; M: ini; A: ini; EJ: ini

estar adentro  ve 1a. (suj. sing.) X: ku̠ndi̠ka̠a̠; M: kundikaa̠; A: kunakaa̠; EJ: kundikaa̠
1b. (suj. pl.) X: kuñu
u; M: kuñuu; A: kuñóo; EJ: kuñu'u

adivinación  f  X: no existe; C: nuñu$

adivinar  X: no existe; C: taxi nuñú$

adivino  m  X: ndákú; M: ndáku; C: nuñu$; EJ: ndáku

admiración  part  C: nu$

admirarse  1. X: ndika̠nda̠ ini; M: ndaka̠nda̠ ini; C: ndakanda ini; A: nakanda̠ ini; EJ: ndaka̠nda̠ ini 2. EJ: kundi'i ini

adobe  m  X: ndo̠o; M: ndoo̠; C: ndo̠o; A: ndoo̠; EJ: ndo̠'o

adorar  vt  X: kañúú; M: kañúú; A: kañóó; EJ: kañú'ú

adornar  vt  1a. X: xakutú; sakutú; EJ: sakutú
1b. X: kixaa kutú; M: no existe
1c. X: ndasa kutú; M: ndasa kútú

adorno  m  X: sàví

afamar  vt  X: chinúú va̠a...tu̠un; M: chinuu vaa… tuun$; EJ: chinúú va̠'a … tu̠'un

afilado  adj  C: ndiko$

afilar  vt  X: ndikuún; C: ndakuu; A: nakakin; EJ: ndakú'ún

afirmar  vt  1. X: ndikuiin...xa̠á; A: ndakuiin … xa̠'a̠; EJ: ndakuiin … xa̠'á
2. X: no existe; C:
kasa kuáchi

afligirse  vi  X: tana; EJ: tana

aflojar  1a. vt  X: sitáya; M: satáyá; EJ: sataya
1b. vi  X: taya; M: taya; A: taya; EJ: taya

aforar  vt  X: no existe; C: kasa toto

afuera  adv  X: è; M: ke̠e; C: ke̠e; A: ke̠e; EJ: kě'e

agacharse  vi  1. X: kuita ndee
1b. X: ndikui̠ta ndee; M: kandiee$

agarradera  f  1. (como de cántaro, taza, cubeta) X: so̠o; M: soo̠; C: soo̠, A: so̠o; EJ: so̠'o
2. (como de sartén) X: xa̠
á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a, A: xa̠a̠; EJ: xa̠'á

agarrar  vt  1. X: kiin; M: kiin; C: kiin; A: kiin; EJ: ki'in
1b. X: ndiki
in; M; ndakiin; C: ndakiin; A: nakiin; EJ: ndaki'in
2. X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin; EJ: tiin

3. (para servir a alguien) X: kachi
i; M: kachii, A: kachii; P: kakii$; EJ: kachi'i
4. (sin permiso) X: ke
é; M: keé, A: kee; EJ: ke'é
5. (con reata) X: sikuíku̠n; M: savíku̠n; C: savikun$; EJ: savi̠ku̠n
6. (un puño) X: tini
ni

agárralo  vt  X: uún; EJ: u'ún

hacer agarrar  X: sitîin

agradable adj

ponerse agradable  X: nduma̠ní

agradecerse  vi  X: nditaan ini; EJ: nitá'án ini

agriar  1a. vt  X: xa iyá; M: sa iyá
1b. vt  X: kixaa iyá; M: no existe
1c. X: sikuîyá; EJ: sakui̠yá
1d. vi  X: kui̠yá; M: xi̠ya̠; A: kuiya; EJ: kui̠yá
1e.
vi 
X: ndu i̠yá; C: ndu iyá

agrio  adj  X: iyá; M: iyá; C: iyá; A: yiyá; EJ: iyá

agruras  

tener agruras  X: kana ñuú ini; M: kana ñuu ini; A: kana ño

agua  f  1. X: tìkuǐi; M: tiákui̠í; A: takui̠i; EJ: ti̠kuǐi
2. (hablando con un niño)  X: píi;
EJ: píi

agua con cal  X: ti̠kǎka; EJ: ti̠kuǐi kaka

agua fresca  C: tia vixi$

agua lodosa  (de un río que apenas bajó fuertemente del cerro) X: ta̠ñǔú; M: tiañuu$

aguacate  m  1. (la fruta) X: tìchí; M: ti̠chí; A: ti̠chí; EJ: tǐchi
2. (el árbol) C: tutichi$; EJ: tún tǐchi

aguado  adj  1. (por ej.: atole, frijoles, caldo) X: kuíi; M: kuíí; C: kui̠í; A: kuíí; EJ: kuíí

2. X: kuila; M: no existe
3. X: uxá; M: vixá; A: visá; EJ: vixá

muy aguado  X: kuíi lai; M: no existe

aguantar  1a. vt  X: xandeé ini; M: sandieé ini; EJ: sandieé ini
1b. vt  X: kixaa ndeé ini; M: no existe; C: no existe
1c. vt  (poder) X: kundeé; M: kundie̠e; A: kundee; EJ: kundieé
1d.
vt  (soportar) X: xa̠
a̠ ndeé ini; EJ: xa̠'a̠ ndeé ini
2. vi  (abstenerse) X: ka̠
nu̠ ini; M: ka̠nu̠ ini; EJ: ka̠'nu̠ ini

aguar  1a. vt  X: vt  xakuíi; M: sakuíí
1b. vt  X: kixaa kuíí; M: no existe

1c. vt  X: ndasa kuíi; M: no existe; EJ: ndasa kuíí
2a. vt  X: xakui
la; M: no existe
2b. vt  X:
kixaa kuila; M: no existe
2c. vi  X: kukui
la; M: no existe
2d. vi  X: ndukui
la
3a. vt  X: xa uxá; M: savi̠xá
3b. vt  X: kixaa uxá; M: no existe

3b. vi  X: ku uxá; M: kuvixá
3c. vi  X: ndu uxá

4a. vt  X: xala
lá; M: sala
4b. vt  X: kixaa lalá; M: no existe
4c. vt  X: ndasa la
4d. vi  X: kula
lá; M: kula
4e.
vi  X: ndula

aguardiente  m  X: ndìxì; M: ndixi; EJ: ndixi

aguardiente de caña  X: no existe; C: ndixi ndoo$

aguate  s  X: túmí; M: tu̠mi; C: tu̠mi; EJ: túmí

agudo  adv, adj  X: ya̠chi̠; M: ya̠chi̠; EJ: ya̠chi̠

águila  f  1. X: ta̠sún; M: tasu$; EJ: ta̠sún
2. (arcaísmo)  P: titiá
a

aguja  f  X: tíku; M: tíku; C: tíkú; A: túkú; EJ: tíku

agujerar  vt  X: kaan; M: kaan; C: kaan; A: kaan; EJ: kaan

agujero  m  X: ya̠vi̠; A: yavi̠; EJ: ya̠vi̠

ahijado  m, f  X: se̠e ñu̠u; A: sa̠ya ño̠o; EJ: se̠'e ñu̠'u

ahogar  1. vt  P: xa
2. v pron (en agua o en humo) X: ka̠a̠n ndaa; M: ka̠a̠n ndiaa

ahora  adv  1. X: vitin; M: vichin; C: vichin; A: vitin; P: vitin$; EJ: vichin
2.
X: tu; M: tu; C: tun$; EJ: tu

ahorcajarse  vt  X: kosó; M: ko̠so̠; C: kóso; A: koso; EJ: kuyosó

ahorcar  1. vt  X: kuaná; M: kua̠ñá
2. vt  X: sikó
ní ndaa
2. vi  X: su̠ku̠n ndaa

ahorita  adv  X: tikáán; M: taka̠an; A: takáan; EJ: taka'a

ahorita mismo  X: no existe; A: nda̠ vitin ndea

ahuecar la mano  vt  1a. X: xati̠ko̠ó; C: kasa tikoo$
  1b. X: kixaa ti̠ko̠
ó; M: no existe

ahumado  adj  X: no existe; C: ñuma

ahumar  1a. vt  X: xa i̠ma̠; M: sa i̠ma̠
1b. vt  X: kixaa i̠
ma̠; M: no existe
1c. vt  X: ndasa i̠
ma̠; M: no existe
1d. vi  X: ku i̠
ma̠; M: ku íma̠
1e. vi  X: ndu i̠
ma̠

aire  m  X: ta̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí; EJ: ta̠chí

mal aire  X: níma̠; M: níma̠; C: níma̠; A: níma̠; P: níma̠; EJ: ínima̠

ajo  m  X: ti̠kùmì, ti̠kùmì ajo; A: tikomi; EJ: ti̠kumi ndu̠ú

ajustar  vt  (igualar) X: no existe; C: kata tuva

ala  f  X: ndi̠xín; M: ndixi̠n; A: ndi̠xi̠n; EJ: ndi̠xín

alabar  vt  1a. X: xakánú; M: sakánu; A: kasa káno
1b. X: kixaa ká
nú; M: no existe
1c. X: ndasa ká
nú; M: ndasa kánu; EJ: ndasa ká'nu
1d. X: siká
nú; M: sakánu; EJ: saká'nu

Alacatlatzala  X: Láka; M: no existe; A: Toki̠in

alacrán  m  X: tisǒma; C: tísu̠ma̠, A: tisíma; EJ: ti̠sǒ'ma̠

alache  s  X: iva tiyôó; A: yiva tayoo

alborotar  1a. vt  X: xandeé; M: sandieé                1b. vt  EJ: ndundieé
2. vi  X: ndi̠kui̠so̠

hacer alborotar  X: sikákú...kua̠chi; EJ: sandǎku kua̠chi

alcanzar  vi  1a. (extenderse, como una comida) X: kukuíí; M: no existe
1b.
X: ndukuíí; EJ: ndkui'í
2a. (ampliarse) X: kuyóko; M: kuyókó            2b. X: nduyóko; EJ: nduyóko
3. (caber) X: nani; EJ: nani

hacer alcanzar  vt  X: xayóko; M: sayóko; EJ: sayóko

alcohol  m  X: ndìxì; M: ndixi; EJ: ndixi

Alcozauca  X: Tàkuáàn; C: Tiakuáán

alegre  adj  X: sìí ini; EJ: sǐi ini

alejar  1a. vt  X: sikutáa; C: sakútia̠a; EJ: sakutia̠'a
1b. vi  (hacerse a un lado) X: kuta̠
a; M: kua̠tiáa̠; A: kutaá; EJ: kutia̠'a
2a. vi  X: kuxíká; M: kuxíka

2b. vi  X: nduxíká; M: nduxíka

alfiler  m  

afiler de gancho  X: kàà chikii; M: ka̠a tiku$; P: kàà káncho

algodón  m  X: kachí; M: kachǐ; A: ka̠chi̠; EJ: ka̠chi

alguien  (de ustedes) X: ndá ndó

algunos  adj  X: sava; M: sava; A: sava; P: sava; EJ: sava

alisar  1. vt  X: xakaní; M: sakaní
1.
vt  X: kixaa kaní; M: no existe
1. vt  X: ndasa kaní

2. vt  X: kuxín; M: kuxí; EJ: kuxí

allá  (a la vista) X: kaá; M: ka̠a; A: kaa̠; P: kaá; EJ: káa
2. (fuera de la vista) X: ikán; M: ikán; A: kán; EJ: ikán
3. (cerca del oyente)  X: ña̠á; M: ña̠ǎ; A: xa̠a̠n; EJ: ña̠á

hasta allá  adv  X: no existe; C: kuiti$

alma  vi  X: ya̠va̠a

Almolonga  X: Molonga

almorzar  vi  X: kasi ini; M: kasi̠ni; A: kasi;        EJ: kasǐni

Alpoyecancingo  X: va̠

altar  m  (de los brujos) X: vee ta̠i̠

alto  adj  1. (sing.) X: kâní; M: kánǐ; A: káni̠;        P: kâní; EJ: kâní
2. X: súkun; M: súkún; C: súkún; A: síkón;    EJ: súkun

alumbrado  adj

estar alumbrado  1a. X: ndi̠ye̠e̠; M: ndayee̠; A: nayee; EJ: ndaye'e
1b.
X: ndi̠ye̠e̠ ndaa

alumbrar  vt  X: sindiyée̠; M: sandayee

alzar  vt  X: ndanii; M: ndonii; A: ndanii; EJ: ndoni'i

amabilidad  f  C: vatia$

amado  adj  X: ma̠ní; M: ma̠ni̠; A: mani, ma̠ni; EJ: ma̠ní

amanecer  vi  1. X: tu̠vi; M: tu̠vi; A: ti̠vi; EJ: tu̠vi
2. X: no existe; M: kuyaa

amar  vt  1. X: ku̠ni̠...kuni
2. X: ku̠
vi̠ ini...kuni; M: M: kuvi̠ ini...kuni;     A: kivi ini; EJ: ku̠'vi̠ ini … kuni

amargar  1a. vt  X: xa u̠va̠; C: kasa uva$
1b. vt  X: kixaa u̠va̠; M: no existe
1c. vi  X: ku u̠va̠; M: ku u
va̠
1d. vi  X: ndu u̠va̠
2a. (estíptico) vi  X: kuyatu; M: no existe               2b. vi  X: nduyatu

amargo  adj  X: u̠va̠; M: i̠va̠; A: yo̠va̠; EJ: u̠va̠

amarguísimo  adj  X: kǎva, u̠va̠ kǎva; M: ka̠va̠

amarillecer  1a. vt  xakuáan; sakuáán
1b. vt  X: kixaa kuáan; M: no existe
1c. vt  X: ndasa kuáan; M: ndasa kuáán
1d. vi  X: kukuáan; M: kukuáán; C: kukua̠án

amarillo  adj  1. X: kuáan; M: kuáán, C: kua̠án, A: kuáán; EJ: kuáan
2. (color café ligero) X:
a; M: yáa; C: yaá; A: yáá; EJ: yá'a

amarillo claro o fuerte  X: kuáan ita

hacer amarillo  1a. X: xakuáan; M: sakuáán
1b. X: kixaa kuáan; M: no existe            1c. X: ndasa kuáan; M: ndasa kuáán

amarrado  adj

estar amarrado  X: kununi; M: kununi̠; A: kunoni̠; EJ: kunu'ni

amarrar  1. vt  X: katún; M: katún, chikatún;        A: katón; EJ: katún
1b. vi  X:
vi  ka̠tún; M: no existe; C: no existe; A: no existe
2. vi  X: no existe; M: ku
ni; C: kuni; A: koni

ambos  adj  X: no existe; A: ndio̠vi̠

amigo, amiga  m, f  1. (pl.) X: na̠xíni̠ táán
2. X: (hombre a hombre; vocativo) X: ñani;    M: ñani; C: ñani; A: ñani; P: yani; EJ: ñani

amole  s  1. X: na̠má ikú, na̠má kává; C: nama yúku

amontonar  1. vt  X: chindoo koo; M: chindee koo; C: chindee koo$; A: chindoo tivi; EJ: chindee koo
2. vt  X: kani koo; M: kani ko̠o̠
3. (unas pocas cosas) vt  X: no existe; M: koyo koo
4a.
(en un montón) vt  X: sindáá koo; M: sandaa koo; EJ: sandaa koo
4b. vi  X: ndaa koo; C: ndaa taan$
5.
vt  X: no existe; C: ndata$
6.
(muchísimos, como moscas) vi  X: ka̠tin;    M: ka̠ti̠; EJ: ka̠ti

ampliar  1. (ensanchar) vt  X: xandíka̠
1b.
vt  X: kixaa ndíka̠; M: no existe
1c.
vt  X: ndasa ndíka̠
2a. (rendir mucho) vi  X: kuyóko; M: kuyókó

2b. vi  X: nduyóko; EJ: nduyóko

ampolla  f  1. X: chi̠ki̠i̠; C: ñuñu; A: yi̠í; EJ: chiki̠i̠

ampolla de agua  X: no existe; C: ñuñu tiakuii

ampollarse  vi  X: no existe; C: chikee, tike̠e̠

amputado  adj  X: lu̠ndu̠; M: lu̠ndu̠; EJ: lu̠ndu̠

amputar  vt  1a. X: xalu̠ndu̠; M: salu̠ndu̠
1b. X:
kixaa lu̠ndu̠; M: no existe
1c. X: kulu̠ndu̠;
M: kulundu̠
1d. X: ndulu̠ndu̠

amuleto  m  X: no existe; C: chembe$

anaranjado  adj  X: kuáa kuáan; M: kuaa kuaan$; EJ: kuá'a kuáan

anciano, anciana  m,f  X: xìkuàá; A: xi̠kua̠a̠; EJ: xi̠kua̠'á

anchar  1. (ensanchar) vt  X: xandíka̠
1b.
vt  X: kixaa ndíka̠; M: no existe
1c.
vt  X: ndasa ndíka̠; EJ: ndasa ndíka̠
2a. (
algo con abetura) vt  X: xakó
ó; M: sakóó
2b. vt  X: kixaa kó
ó; M: no existe
2c. X: ndasa kóó; M: ndasa kóó; EJ ndasa kó'ó 2d. vi  X: kukóó; M: kukóó
2e. vi  X: ndukó
ó; M: ndukóó; EJ: ndukó'ó
3a. (pies, mesas y terreno) vt  X: xalá
mbá; M: salámbá
3b. vi  X: kulá
mbá; M: kulamba̠
3c. vi  X: ndulá
mbá; M: ndulambá

ancho  adj  1. (extenso) X: ndíka̠; M: ndíka̠; A: ndíka̠; EJ: ndíka̠
2. (
algo con abetura) X:
ó; M: kóó; EJ: kó'ó
3. (pies, mesas y terreno) X:
mbá; M: la̠mba̠

ponerse ancho  1a. X: kukóó; M: kukóó
1b. X: ndukóó; EJ: ndukó'ó
2a. X: kulá
mbá; M: kulamba̠
2b. X: ndulá
mbá

andar  vi  1. X: kaka; M: kaka; A: kaka; EJ: kaka
2. X: kaka xá
á; M: kaka xáá

andar dondequiera  vi  X: kunini; M: kununi; A: kunini; EJ: kuni'ni

andar ladeado  vi  X: kaka xîín; C: kaka xiin

andar para divertirse  X: no existe; M: kaka sii̠; A: kaka sii̠

andar tomado del brazo  vi  X: no existe; C: kaxe̠e

hacer andar  X: sikáká; M: sakáka; C: sakaka; A: sakaka; EJ: sakaka nuu

andrajoso  adj  X: la; M: lálá; A: lálá; EJ: lá'la

ponerse andrajoso  1a. X: kulála; M: kula̠la̠
1b. X: ndulá
la; EJ: ndulá'la

ángel  m  X: ángel; C: ángli

angosto  adj  X: lutu; M: lutu; EJ: lutu

ponerse angosto  1a. X: kulutu; M: kulutu
1b. X: ndulutu; EJ: ndulutu
2a. X:
kukútú; M: kukútu
2b. X: ndukútú

hacer angosto  1a. X: xalutu; M: xalutu
1b. X: kixaa lutu; M: no existe

angustia  

sentir angustia  1a. X: kuchíñá ini; M: kuchíñá; EJ: kuchí'ña ini
1b. X: nduchí
ñá

anillo  m  X: é; M: xeé; C: xee; A: see̠; EJ: xe'é

animal  m  X: kití; M: kití; C: kití; A: kiti̠; EJ: kití

animal domesticado  X: sa̠na̠; M: sa̠na̠; A: sa̠na̠, ti̠tata; EJ: sa̠na̠

animal silvestre  X: kití ñǔu; A: ti̠yukú; EJ: kití yukú

animar  vt  1a. X: xa̠a̠ ndeé ini; EJ: xa̠'a̠ ndeé ini
1b.
vt  X: xa̠a̠...ndeé
2a. vt  (convencer) X: sixínu̠; EJ: saxi̠nu̠ … ini
2b. vi 
X: xi̠nu̠ ini; EJ: xi̠nu̠ ini
3. vt  (de hacer algo malo) X: chu
un; M: chuun; A: chuu; EJ: chu'un
4. vt  (de hacer algo malo) X: saká...xi̠
ní; EJ: saká … xi̠ní
5. vt  X: sinduvá
a; M: sanduvaa$; A: sanduva̠a
6. vi  X: ndusìí ini
7. vi  X: no existe; A: noo ini

anoche  adv  X: ñǔu ndìvèé; EJ: ñǔu ndu̠ve'é

anochecer  vi  X: kuñǔu; EJ: kuñǔu

ansiedad  

tener ansiedad  X: sindíi

ansioso  adj

estar ansioso  X: kundi̠i ini; M: kundii ini; C: kundini; A: kundii̠ ini; EJ: kundi'i ini

hacer sentir ansioso  X: sindíí...ini; C: sandii...ini$; EJ: sandi'i … ini

ante  prep  (delante) X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠;       A: no̠o̠; EJ: nu̠ú

anteantier  adv  X: ka̠ñuu; M: ka̠ñuu; EJ: ka̠ñuu

anteayer  adv  X: kiuun; M: kuñuu; C: kuñuu$;     A: kiuun, kion; EJ: kuñuu̠

antedicho  adj  C: ni$

antepasado  m  X: xi̠í síkuá; M: xíkuá; C: xíkuá; A: síkuá

antes  adv  1. X: xinaá; A: xinaa; EJ: xina'á
2.
X: 1ya̠chi̠; M: ya̠chi̠n; A: ya̠ti̠; EJ: ya̠chi̠

antes de que esperaba  adv  X: 2ya̠chi̠;        M: ya̠chi̠; A: yachi

antier  adv  X: kiuun; M: kuñuu; C: kuñuu$;        A: kiuun, kion; EJ: kuñuu̠

antojarse  X: i̠ ini

anunciar  vi  X: ka̠a̠n; M: ka̠a̠n; C: ka̠a̠n; A: ka̠a̠n; EJ: ka̠'a̠n

anzuelo  m  X: no existe; P: kàà chikií; EJ: laki

año  m  X: kui̠ya̠; M: kui̠ya̠; A: kui̠ya̠; EJ: kui̠ya̠

año pasado  ava; M: ava; EJ: ava

dos años pasados X: ava kán; M: ava kán;    C: ava kán; EJ: ava kán

apagar  1a. vt  X: ndava; M: ndava; C: ndava;            A: ndava; EJ: nda'va
1b.
vi  X: nda̠va̠

apalear  vt  X: kachii; M: kachii; A: kachii;       EJ: kachi'i

aparecerse  vi  1a. X: tu̠vi; M: tu̠vi; EJ: tu̠vi
1b.
(verse) X: kutuvi; M: kutuvi; A: tivi;        EJ: kutuvi
1c.
X: ndituvi; M: ndatuvi; EJ: ndatu̠vi
2.
(algo perdido) X: ndeta
3.
(llegar; suj. pl.) X: no existe; C: kikoyo; A: kikoyo
4. X: no existe; A: naxinó

hacer aparecer  X: sitûvi; C: satuvi$;         EJ: satu̠vi

aparejar  vt  X: no existe; C: kata tuva

apartar  1. vt  X: kasi; M: kasi; A: kasi; EJ: kasi
2. vi  X: kee síín; C: kee síi

aparte  adj

estar aparte  X: kee síín; C: kee síi$

vivir aparte  X: koo síín

apedrear  vt  X: kakin; M: kakin; A: kakin;           EJ: kakin

apenas  adv  1. X: sa̠kán; M: sa̠kǎn; A: sakán;       EJ: sa̠kán
2. X: sa̠kán kuití

apetito  

tener apetito  (otra vez; depués de estar enfermo) 1a. X: kuya̠sín yuú
1b. X: nduya̠sín yuú

apilar  vt  (obj. sing.) X: chinúú; M: chinúú;         A: chinoo; EJ: chinúú

aplanar  vt  X: tuxí

aplastar  1a. vt  X: sichômá; M: sachí'ma̠; EJ: sachô'má
1b. vi  X: cho̠
má; M: chi̠ma̠; A: chimá; P: ndikomba$; EJ: cho̠'má
2. vt  X: kua̠xin; X: kua̠xin; EJ: kua̠xin
3. vt  (de gente y animales) X: kundi
i; M: kundii
4a. vi  X: kulá
mbá; M: kulamba̠
4b. vi  X: ndulá
mbá

aplaudir  vi  X: katí ndaá; M: katu ndaá; A: kani...ndaá; P: katún ndaá; EJ: kani nda

apoyarse  vi  X: ta̠vi̠ ndaa; C: katavi ndiaa$; EJ: kani ndiaa

apreciar  vt  M: xama̠ní

aprender  vt  1. X: kutu̠va; M: kutuva; EJ: kutuva
2. X: sikuá
á; C: sakuaa; A: sakuaa; EJ: sakuáa

aprender de  X: sikuáá...ndaá

apretado  adj  1. (bien unido) X: kútú; M: kútu; C: kutu; EJ: no existe
2.
(firme) X: tuun; EJ: túún
3. X: ni̠
i; C: nii$

apretar  1a. X: xakútú; M: no existe; EJ: no existe
1b. vt  X: kixaa kútú; M: no existe; EJ: no existe
1c.
vt  X: ndasa kútú; EJ: no existe
1d. vi  X: kukútú; M: kukútu; EJ: no existe
1e. vi  X: ndukútú;
EJ: no existe
2a. vt  X: xatuun; C: kasa tuun$
2b.
vt  X: kixaa tuun; M: no existe
2c. vt  X: ndasa tuun; EJ: ndasa tuun
2d. vi  X: kutuun; M: kutuun; C: tuun;           EJ: kutuun

2e. vi  X: ndutuun; EJ: ndutuun
3. vt  X: no existe; M: saní
i
4a. vt  C: kuaxin$
4b. vt  C: ndakuaxi$

hacer apretado  X: no existe; M: saníi

aprovechar  vt

aprovechar de otro  M: sandaá

apuñalar  vt  X: kani; M: kani; C: kani; A: kani;   EJ: kani

apurado  adv  X: ndinuni loo

apurar  1. vt  X: sindíi; EJ: sandi
2. vi  X: kunu̠mí; M: kunúmi
3. vi  X: ndikundéé; C: ndakundiee; A: ndukú ndeé; EJ: ndakundieé

apuro  adj  X: xaan

aquel  adj  (a la vista) X: kaá; M: ka̠a; A: kaa̠;       P: kaá; EJ: káa
2. (fuera de la vista) X: ikán; M: ikán; A: kán; EJ: ikán
3. (cerca del oyente)  X: ña̠á; M: ña̠ǎ; A: xa̠a̠n;       EJ: ña̠á

aquí  adv  X: ó; M: yóo; C: yóo̠, A: yóo; P: yóó; EJ: yóo

arado  m  X: ya̠tá; M: ya̠tǎ; A: ya̠ta̠; EJ: ya̠ta

araña  f  X: ti̠ndóó; C: tíxíndúva̠; A: ti̠ndóó;         EJ: ti̠ndôó

arar  vt  X: taví; M: taví; C: taví; A: tavi ñoo̠;  EJ: taví ñu

árbol  m  X: itún; M: itún; C: yutun$; A: yito̠n;     EJ: itún

árbol de pino  X: tùxá; M: tu̠xá; C: tu̠xá;     A: tônxá; EJ: tǔxa

árbol frutal  X: itún kui̠i; M: itún kuíi̠;       C: yutun tata$; EJ: itún kití vi̠xi̠

tipo de árbol  1. (de familia de encino)       X: ndi̠í; EJ: ndi̠í
2. X: tiu̠ún
3. X: tun tiata$

arco  m  (para flechas) X: no existe; C: koxi̠

arco con flecha  X: ku̠xi̠n; M: koxi$; EJ: ku̠xi̠

arco iris  m  X: tìlànchí; M: chila̠nkí; C: chila̠nkí; A: kuankú; P: 2lanchí; EJ: chi̠la̠ndí

arder  vi  1. X: ka̠un; M: kau̠n; A: ka̠on; EJ: kaun
2. X: no existe; A: kasin

hacer arder  vt  X: sikâun; M: sakáu̠n;      EJ: sakaun

ardilla  f  X: ndikuáñú; M: ndikuáñu; A: ndikuáñó;      EJ: ndikuáñú

arena  f  X: yòtí; M: yu̠tí; C: yu̠tí; A: yo̠ti; EJ: yu̠tí

arete  m  X: ndi̠la; M: kasoo̠; A: siki so̠o;            EJ: si̠ki̠ so̠'o

armadillo  m  X: ya̠kuín; M: ya̠kuín; C: yakuín;    A: ndiakuin; EJ: yakuín

arodillarse  vi  X: kusítí; M: kusítí; C: kusítí; EJ: kusítí

arollar  vt  X: tuví; A: tivi; EJ: tuví, suví

arrancar  vt  X: tuun; M: tuun; A: toon; P: tuun; EJ: tuun

arrastrar  vt  X: kuñuu ndai; M: kañuu; C: kañúu

arreglar  1a. vt  X: xandúví; M: sandúvi; A: kasa ndi̠vi̠; EJ: sandúvi
1b. vt  X:
kixaa ndúví; M: no existe
2a. vt  X: xasúví; M: sasúví; EJ: kasuvi

2b. vt  X: kixaa súví; M: no existe
3a.
vt  1a. X: xavií; M: savii̠
3b.
vt  X: kixaa vií; M: no existe
3c. vt  X: ndasa vií; M: ndasa vii̠; EJ: ndasa vií
3d. vi  X: kuvií; M: kuvíi, C: kuvii̠
3e. vi  X: nduvií

4a. vt  X: sindá
a; M: sandaa$; A: sandaa;     EJ: sandaa
4b.
vi  X: ndaa; M: ndaa; C: ndaa; A: ndaa; EJ: ndaa
5a. vt  X: xava̠
a
5b. vt  X: ndasa va̠
a; EJ: ndasa va̠'a
6a.
vt  (cuenta o problema) X: xanani; M: sanání;    A: kasa nani; EJ: sana̠ni
6b. vt  X: kixaa nani; M: no existe
6c.
vi  X: kunani; M: kunani
7.
vi  (ponerse de acuerdo) X: ka̠
a̠n táán;       M: ka̠táa̠n; C: ka̠taan; EJ: ka̠a̠n táán

arrepentirse  v prnl  1a. X: ndikó ko̠o ini; A: ndikó koo ini; EJ: ndikó koo ini
1b. C: nandiko ini

arriba  adv  1. X: ni̠nu; A: ni̠no; EJ: ni̠nu
2. (con referencia al río) X: vǎsó; C: vásó; EJ: vǎsó

arrimar  vi  X: no existe; C: katiatia

arrodillarse  vi  X: kusítí; M: kusítí, C: kusítí; A: kuxítí; EJ: kusítí

arruga  f  1. X: ti̠i; EJ: ti̠i
2. X: xiin

arrugado  adj  1. X: ti̠i; EJ: ti̠i
2. X: xiin

arrugar  1a. (por ej.: ropa, papel) vt  X: xati̠i;        M: sati̠i; EJ: sati̠i
1b. vt  X: kixaa ti̠i; M: no existe
1c. vt  X: ndasa ti̠i
1d. vi  X: kuti̠i; M: kutíi̠
1e. vi  X: nduti̠i
2a. vi  (por ej.: piel, fruta) X: kuxiin
2b. vi  X: nduxiin

asar  vt  X: no existe; C: ndayatan

asar  1. vt  (calentar) X: tavi; A: tavi; EJ: tavi
2. vi  X: yatan; C: yatan; A: yatan; EJ: yatan

ascáride  f  X: tindakú; C: tindaku$; A: tinda̠kú

asco  

tener asco  X: kukini ini; M: kukini ini$;   EJ: kukini ini

asegurador  m  X: kàà chikií; M: kaa tiku$; P: kàà káncho

asentarse  vi  X: xiko̠o

aserrín  s  A: tikivá yito̠n

asesinar  X: kaní...ndìì; M: kani...ndi̠i̠;                   C: kani...ndi̠i̠; A: kani ndi̠i$; EJ: kaní ndi̠i̠

así  adv  1. X: saá; M: saá; A: saá; EJ: saá
2. X: so
va; C: suva$; A: sia; EJ: suva

asiento  m  X: ta̠i̠; M: tiayu̠; C: tiayu̠; A: tayi̠

asomar  vi  1a. X: sikéé su̠kún; M: sakee sukun$;        EJ: sakee su̠kún
1b. X: kee su̠kún

2. X: kata nii nu̠ú; M: kata nii nuu̠

asombrarse  v prnl  1.  X: ndika̠nda̠ ini;               M: ndaka̠nda̠ ini; C: ndakanda ini; A: nakanda̠ ini; EJ: ndaka̠nda̠ ini                                            2. EJ: kundi'i ini

áspero  adj  X: 1kue̠e̠; M: kue̠e̠; C: kue̠e̠; A: kue̠

asustar  1a. vt  X: xa ívi
1b. vt  X: kixaa í
vi; M: no existe
1c. vt  X: ndasa í
vi; M: ndasa yu̠
1d. vt  X: si
vi; M: sayu̠ví; C: sayu̠ví; A: sayívi; EJ: sayǔu
1e. vi  X: ku í
vi; M: yu̠ví; C: yu̠ví; yi̠ví, kuyivi; EJ: yǔvi
2a. vt  X: xa i̠yo; M: sa i̠yo̠; EJ: sa i̠yo
2b. vt  X: kixaa i̠yo; M: no existe
3a. vt  X: no existe; C: sayu̠
ú; EJ: sayǔu
3b  vi  X: no existe; C: yu
u$; EJ: yǔ'u

atacar  vt  X: kasi; M: kasi; EJ: kasi

ataúd  m  X: xa̠tún; M: xatǔn; A: xaton; EJ: xa̠tún

atender  vt  X: koto; M: koto; C: koto; A: koto;    EJ: koto

atención f 
con mucha atención
 X: kua̠a̠n ini; M: kua̠a̠n ini; EJ: kua̠a̠n ini

      poner atención  X: taa so̠o; M: tiaa soo̠; EJ: tiaa so̠o

aterciopelado  adj  X: túmí; C: túmí; EJ: túmí

atestiguar  vt  X: ndikuiin...xa̠á; A: ndakuiin ... xa̠a̠; EJ: ndakuiin … xa̠

Atlamajalcingo del Monte  X: Cho̠ta; M: Chotia$; A: Chu̠ta

atole  m  X: tùtà; M: tutia̠; C: tutia$; A: tuta;       EJ: tutia

atole blanco  X: tùtà yaa; A: tuta yaa

atole dulce  X: tùtà vi̠xi̠; A: tuta vi̠sa̠; EJ: tutia vi̠xi̠

atole xoco  1. X: tùtà kâyá; A: tuta yiyá

tipo de atole  (no es bebida, sino comida)    X: tami; A: tami

atorar  vi  X: ti̠in; M: ti̠ǐn; A: ti̠in; EJ: ti̠in

atragantarse  vi  X: kaa; M: no existe; P: kaa;     EJ: kaa

atrapar  vt

estar atrapado X: kaku̠un; M: kakuun;       A: kako̠on; EJ: kaku̠un, ndaku̠un

atrás de  adv  X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠

atrevido  adj  1. X: kǒó ini; M: no existe
2. X: kǒo níma̠; M: ko̠o̠ níma̠

Atzompa  X: Xi̠ní Kuáa

aumentar  vi  1a. X: xandeé; M: sandieé; EJ: sandieé
1b.  X: kixaa ndeé; M: no existe
1c.  
X: kundeé; kundie̠e; A: kundee; EJ: kundieé
1d.  X: ndundeé
2.  X: kaa; M: kaa
3a. X: xakua̠
á 
3b. X: kukua̠
á; M: kukuáa; EJ: kukua̠
3c.  X: ndukua̠
á; M: ndukuaǎ; EJ: ndukua̠

aún  conj  X: nani; EJ: náni

aún así  1. X: saá ni
2. X: vavaa kuiti

aunque  conj  X: va̠a ni; A: va̠ni; EJ: va̠a ni

aunque sea  1. X: á nda̠; EJ: á nda̠
2. X: va̠
a rá; M: va rá; EJ: va̠a ni

autoridad  f  1. (cuando lleva pronombre) X: chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño; EJ: chiñu
2.
(casi siempre lleva pronombre) X: xìkuà
á;    A: xi̠kua̠a̠; EJ: xi̠kua̠
3. (derecho) X: ichí; M: ichí; A: yichi̠
4. (derecho) X: ndaí; M: ndia̠yú; EJ: ndiáyu
5. (poder) X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndee̠; EJ: ndieé

avaricia  f

actuar con avaricia  vp  1a. kuxíndá,                 M: kuxindia; C: kuxindia; EJ: kuxíndiá
1b. X:
nduxíndá; EJ: nduxíndiá

aventar  vt  1a.  X: sindikává; M: andákáva;         C: sandakava$; A: sanakava
1b.
X: sikâva; M: no existe
2. X: sikáná; M: sakána; C: sakána; A: sakana; EJ: sakana

avergonzar  1a. vt  sikáán...nuu; M: sakáán...núǔ; A: sikaan no̠o̠, sakukaan...no̠o̠; EJ: sakaan … nu̠ú
1b. vi  X: kuka
an nu̠ú; M: kukaan nu̠u̠;           A: kukaan no̠o̠; EJ: kukaan nu̠ú

avión  m  X: itún ndáchí; M: túndáchí; C: tundachi$; A: mbion$

avisar  vt  X: nditúún; C: ndatuun$; A: ndatóón; P: ndatuun; EJ: ndatúún
2. X: no existe; M:
chikaa so
3. X: no existe; M: koo tu
un$

avispa  f  X: tǐsun; EJ: tisûn

axila  f  X: tixèè; M: tixixee̠; A: se̠e̠; EJ: ti̠xe̠

ayate  m  X: yáti; C: yátí; A: yati; EJ: yáti

ayer  adv  X: kuni; M: kuni; A: koni; EJ: kuni

ayocote  1. nduchí nduu; nduchí nduu
2. (ejote) ndìchì nduu

ayudar  vt  X: chindeé; M: chindieé; C: chindieé;   A: chindeé; EJ: chindieé
2. (atender) X: koto; M: koto; C: koto; A: koto; EJ: koto

ayunar  1. X: koo suun; M: koo su̠u̠n; A: koo soon$; P: koo suun; EJ: koo suun
2. X: kuxi su
un

en ayunas  X: ndita

ayuntarse  vt  X: kasa; M: sa; C: kasa, A: kasa;     P: kisa; EJ: kasa

Ayutla  X: Tatioo$

azadón  m  X: kàà lámbá nu̠ú; C: kaa kii$; EJ: ka̠a̠ palá nu̠ú

azotar  vt  X: sikîvi; M: sakívi̠; EJ: saki̠'vi

azucar  m  X: súka; EJ: súka

azul  adj  (morado) 1. X: ndíí; M: ndíí; C: ndíi, A: ndíí; P: ndíí; EJ: no existe                                                       

      2. M: kuîí; C: kuíi̠; EJ: kuîí

azul cielo  adj  X: kuîí ndiví; C: kuíi̠ yaa

azul marino  X: ndíí tu̠ún

ponerse azul  1a. X: kundíí; M: nundíí; C: kundíi
1b. X: ndundí
í; M: ndundíí

azulejo ocotero  C: xili kuii$, xili ndiaa$

 

azuzar vt  X: 3chuun; M: chuun; A: chuu;          EJ: chu'un


B  -  b

 


baba  f  X: yeé

baboso  adj  X: kaní; M: kaní; C: kaní; EJ: kaní

ponerse baboso  1a.  X: kukaní; M: kukaní;      EJ: kukaní
1b. X: ndukaní; M: ndukaní; C: ndukaní; EJ: ndukaní

hacer baboso  1a. X: xakaní; M: sakaní;     EJ: sakaní
1b.
X: kixaa kaní; M: no existe

bailar  vi  X: tixáá; M: taxaa; C: taxáá; A: kata xa̠a̠; EJ: taxá

bajar  vt  X: no existe; M: konii$; C: konii$;      EJ: konii

bajar  1a. vt  X: sinúú; M: sanuu$; A: sanoo$;     EJ: sanuu
1b.
vi  X: nuu; C: nuu; A: noo; P: nuu; EJ: nuu
2.
v prnl  X: nde̠e
3.
v prnl  (de tierra inclinada) X: xi̠nu̠; EJ: xi̠nu̠

bajar un poco  vi (el sol)  nda̠tún

bajo  adj  (no profundo) X: yáxín; M: yáxín;         C: yáxín, A: yásín; P: yáxín; EJ: yáxín

muy bajito  X: yǎá

balazo  m  X: kàà; M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a; EJ: ka̠a̠

balde

en balde  adj  X: ya̠ma̠ní uun

bambolear  vi  X: kaka xîín; C: kaka xiin

banco  m

banco pequeño  C: tiayu̠ kaá

bandeja  f  X: xikóó; M: xikóó; A: tikoko;         EJ: xi̠ko̠o

bañar  1a. vt  X: sikúchí; M: sakúchi; A: sakuchu$;      EJ: sakuchi
1b. v prnl  X: kuchi; M: kuchi; C: kuchi;          A: kuchu; EJ: kuchi
2a.
vt  X: sikáá; M: sakáá; C: sakaa; EJ: sakaa
2b.
v prnl  X: kaa; M: kaa; C: kaa; A: no existe; EJ: kaa

barato  adj  X: núú; EJ: núú

barba  f   X: ixí yuú; M: ixí yuú; A: súu̠; EJ: ixí yu

barbacoa  f

de barbacoa  adj  X: xítu̠n; EJ: xítu̠n

hacer barbacoa  1a. X: xaxítu̠n; M: saxítu̠n;       EJ: saxítu̠n
1b. X:
kixaa xítu̠n; M: no existe

barbechar  vt  (arar) X: taví; M: taví; C: taví;      A: taví; EJ: taví

barda  f  X: na̠ma̠; M: no existe; C: na̠ma̠; A: nama̠; EJ: no existe

barra  f

barra urdimbre del telar  X: no existe;        C: túsa̠a; EJ: tu̠sá

barranca  f  X: i̠vi̠; M: yu̠vi̠; C: yuvǐ; A: yivi̠; P: i̠vi̠; EJ: yu̠vi̠

Barranca Lejos  C: Yuvi Káni$

barrer  vt  1a. X: tiví; M: tiví; C: tiví; A: tiví;     EJ: tiví
1b. X: no existe; C: ndati̠vi

barro  m  1. EJ: ñuú kixín
2. (lodo) X:
nda̠i̠; M: ndia̠yu̠; C: ndiáyu;   A: nda̠yi̠; EJ: ndia̠yu̠

barros m (de acné) 1. X: tioko̠; EJ: yo̠ko̠

base  f
poner la base o cimiento  vt  X: no existe;       C: kakin xaa

bastante  adj  (demasiado) 1. X: chíñá; M: chíña;   C: chaan$; A: chíña; P: chaan$
2.
adv  (demasiado) X: kini; M: kini; C: kini;    A: kini; EJ: kini                                             3. adj, adv  (mucho) X: kua̠á; M: kuaǎ; C: kua̠a;    A: kua̠a̠; EJ: kua̠

basura  f  1. X: í; M: mi̠í; A: mi̠í; EJ: mǐi
2.
X: ta̠ka̠; M: ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; EJ: ta̠ka̠
3. (polvo) X: yǎká; M: yáka; C: yǎka; EJ: yaká              

      4. EJ: kuayu

basura ligera  X: xe̠e̠; EJ: xe̠

batir  vt  (dar vuelta) X: kavá nuu; M: kava nuu; EJ: kava nuu
2.
X: ñuu; M: ñuu; A: ñoo; EJ: ñuu
X: no existe; C: katun$

bautizar  1a. vt  X: sikúchí; M: sakúchi;                A: sakuchu$; EJ: sakuchi
1b. v prnl
 X: kuchi; M: kuchi; C: kuchi;          A: kuchu                                                            2. vt  EJ: sakundiutiá

bebé  m  X: lǎa; M: laá; C: laa$
2. X: lěe; M: le̠é; EJ: lěe 
3. X: tikuá
a
4.
X: no existe; M: mimi

beber  vt  X: koo; M: koo; C: koo; A: koo;       EJ: koo
dar de beber  vt  X: sikó
ó; M: sakóó; A: sakoo;      EJ: sakoo

begonia  f   X: ita tixǎyá; EJ: ita tixǎyá

bejuco  m  1.  X: yoó; M: yoó; C: yoó; A: yo
2. (por ej.: de calabaza o de uva) X:
te̠e̠; M: te̠e̠;     A: te̠e̠; EJ: te̠

bellota  f  X: chi̠nki̠; M: chi̠nki̠; C: mbeche$; A: chi̠nki̠

bendecir  vt  1a. X: xayi̠í; M: sayi̠ǐ; C: sayii$;      EJ: sa i̠í, sa kuu i̠í
1b.  X: kixaa yi̠í; M: no existe
1c.  X: ndasa yi̠í; EJ: ndasa i̠í

berro  A: yiva su̠tu̠

besar  vt  1. X: chutú; M: no existe; A: chito
2. X: kaxí yu
ú; M: kaxi yuu; EJ: kaxí yu 
3. X: no existe; C: koo...yuu

bíceps  m  X: leko; M: leko; A: leson, yiso, yison; EJ: leso

bien  adv  1. X: va̠a; M: vaa̠; C: va̠a; A: va̠a;    EJ: va̠a
2. (con orden) 1. X:
vií; C: vii̠; EJ: vií
3.
X: luvi; M: nduvi; C: nduvi$, A: livi;         EJ: nduvi

estar bien  X: no existe; M: no existe;                C: kunduváa

bifurcación  s  (horcón) X: si̠i̠n; C: si̠i̠n; A: tisíi̠n;       EJ: si̠i̠n

bigote  m  X: ixí yuú; M: ixí yuú; A: súu̠; EJ: ixí yu

bilis  f  X: ndutá ka̠va̠; M: ndu̠tia káva̠; A: nduta̠ ka̠va̠; EJ: ndutiá ka̠va̠

bisabuelo  m  X: táta chée; M: táta chee; C: táta chee; P: xi̠í síkuá; EJ: táta chêé, táta xánu

blanco  adj  X: yaa; M: yaa; C: yaa, A: yaa; EJ: yaa

blancuzco  adj  (gris) X: kúxín; M: kúxi; C: kuxi;        EJ: kúxi

blandar  vt  (la tierra antes de sembrar) X: ndikani

blando  adj  X: vitâ; M: vitá; C: vitá; A: vitá;      EJ: vitá

hacer blando  1a. X: xavitâ; M: savitá
1b. X: kixaa vitâ; M: no existe

ponerse blando  1a. X: kuvitâ; M: kuvitá;     C: kuvitá; EJ: kuvitá
1b. X: nduvitâ

blusa  f  X: kotô; M: kotó; C: kotó, koto; A: kotó; EJ: kotô, kotóo

boca  f  X: yuú; M: yuú; C: yu̠u, yu̠; A: yu

boca abajo  X: ndee; EJ: ndiee

boca arriba  X: nduva; EJ: nduva

estar boca abajo  1. X: kata ndee; M: kutaní ndiee̠
2. (suj. sing.) X: kundú
ú ndee;             M: kandúu̠ ndiee; A: kanduu̠ ndee;      EJ: kandúu ndiee

estar boca arriba  1. (suj. sing.) X:  kundúú nduva; M: kandúu̠ nduva; A: kanduu̠ ndiva; EJ: kandúu nduva

poner boca abajo   X: chindúú ndee;         EJ: chindúu ndiee
X: kata ndee; M: no existe
M: chinu$
X: no existe; M: chinu ndiee̠; EJ: chinúú ndiee

poner boca arriba  X: chindúú nduva; EJ: chindúu nduva

bofa  f  (pulmón) X: ka̠chí; C: nañu̠; EJ: na̠ñu̠

boje  s  (tipo de arbusto)  C: tuta̠vi

bola  f  X: kondo; M: kondo; C: kondo; A: kondo; EJ: kondo
X: 1ndu̠ú; M: ndu̠ǔ; A: ndii
X: mbo
la; M: mbola

bolita  f  (para el cabello) X: si̠ki̠; M: si̠ki̠;   A: siki̠; EJ: si̠ki̠

hacer bola  1a. X: xatíndúú; C: kasa tinduu$
1b. X: kixaa tíndúú; M: no existe

poner en una bola  X: sindáá koo; M: sandaa koo; EJ: sandaa koo

bolsa  f  1. (red) X: ñu̠nú; M: inǔ; C: inǔ; A: ñono̠; EJ: ñunú
2. (de ropa) X: itin; M: itin; A: yitin

      3. (normal)  EJ: leka

bolsa de 36 litros  C: túndoo

bolsa que usan en las milpas  X: léka; M: léká; C: léká; A: leka; EJ: leka

bondadoso  adj  X: nú ini; M: kánu ini; C: kanu ini$; A: kano ini$; EJ: kánu ini

bonito  adj  1. X: latún; M: ndatun, latun; A: laton
2. X: luvi; M: nduvi; C: nduvi$; A: livi;         EJ: nduvi

hacer bonito  1a. X: xalatún; M: no existe
1b.
X: kixaa latun; M: no existe
2a. X: xaluvi; M: sandúví

2b. X: kixaa luvi; M: no existe
2c. X: ndasa luvi; M: ndasa nduvi;        EJ ndasa nduvi

ponerse bonito  1a. X: kulatún; M: no existe
1b. X: ndulatún

2a. X: kuluvi; M: kunduvi
2b. X: nduluvi; M: ndunduvi;               EJ: ndunduvi

bordar  vt  X: ki̠ku; M: ki̠ku̠; C: ki̠ku; A: ku̠ku;    EJ: ki̠ku

borde  m  X: ñú; M: xáñu; A: sáño; P: xáñú;         EJ: xáñu

borracho  adj  X: í; M: xíí; P: xíí; EJ: xíi

borrar  vt  X: ndikata; M: ndakatia; C: ndakatia;           A: nakata; EJ: ndakatia;

borrar con la mano  X: ndiyákun ndaá;      M: ndayakun ndaá$; EJ: ndayǎkun nda

borrego  m  X: levo; M: ndikachi, lela$, levo;      A: ndikachi; EJ: ndikachi

bostezar  vi  X: sivá; M: se̠vá; A: se̠va̠; EJ: ndikaa̠ yu'ú

botar  1x. vt  X: sikandétá; EJ: sakandita
2.
vi  X: kandeta; M: kandita; C: kandita;        A: kandeta; EJ: kandita

botón  m  X: butóni; M: iki; A: botó; EJ: ikí

brasa  f  X: ñu̠u̠ yěé

bravo  adj  X: 1kue̠e̠; M: kue̠e̠; C: kue̠e̠; A: kue̠e̠; EJ: kue̠

hacer bravo  1a. X: xakue̠
1b. X: kixaa kue̠
e̠; M: no existe

ponerse bravo  X: kukue̠e̠; M: kukue̠
X: ndukue̠
e̠; C: ndukuee; EJ: ndukue̠

brazada  f  1. (medida) X: ndaá; M: ndaá; C: nda̠a, A: ndaa̠; P: ndaá; EJ: ndaá
2.
(lo que uno puede cargar en los dos brazos)         X: numi; C: numi; A: nomi; EJ: numi 

media brazada  X: sava ndaá

brillante  adj  X: e̠; M: yée̠; A: yée; P: yée̠;     EJ: yé

brillar  vi  1a. X: ndi̠ye̠e̠; M: ndayee; A: nayee;          EJ: ndayee
1b. (una área más o menos grande) X: ndi̠ye̠e̠ ndaa; EJ: ndaye̠e̠ ndaa
1c. v prnl  X: kuyé
e̠; M: no existe
1d. v prnl  X: nduyé

brincar  1a. vt  X: sikandétá; EJ: sakandita
1b. vi  (en el mismo lugar o de un lugar al otro) X: kandeta; M: kandita; C: kandita; A: kandeta; EJ: kandita
2. vi  (animales; para evitar algo que no quieren) X: kandiso; C: kandiso
3. vi  (de un lugar a otro) X: ndava; M: ndava;        C: ndava; A: ndava; EJ: ndava
4. vi  X:.  no existe; M: kaka lenko$; EJ: kaka lénkó, kaka línkó

bromeado  adj  X: sìkì; EJ: síkí

bromear  vi  1. X: ka̠a̠n sìkì; M: ka̠a̠n siki; EJ: ka̠a̠n síkí
2. X: kusiki; M: kusiki; EJ: kusiki

bromista  adj  1. ta̠chí; M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí

brotar  vi  1. (por ej.: plantas, dientes, chicatanas; suj. pl.) X: kana; EJ: kana
2. (de la tierra o en las ramas) X: nana; EJ: nana
3. X: ndu̠ta̠; C: ndu̠tia̠; EJ: ndu̠tia̠

brujear  vt  1a. X: xasáka; C: kasa saka$
1b. X: kixaa sáka; M: no existe

brujería  f  X: sáka; C: saka$; EJ: sáka
2. X:
yu̠ka̠
án; EJ: yu̠kǎán
3. X: no existe; C: ñatuva

brujo, a  m, f   1. X: tási; M: no existe; C: sáki
2. (siempre se usa con pronombre) X: tu̠
va;    EJ: tu̠va

brusco  adj  X: kǒo níma̠; M: ko̠o̠ níma̠

Buena Vista  X: no existe; P: Ivi Ndichi Koó

bueno  adj  1. X: va̠a; M: vaa̠; C: va̠a; A: va̠a; EJ: va̠a
2. (de carácter) X: táí; M: tiáyú; C: tiáa; A: téé; EJ: tiáyú
3. (está bien, sí) X: uun; A: oon; EJ: uun

buho  m  X: tìmí; M: timǐ; C: timiyu$; EJ: timí

bule  m  X: tiàà; M: tia̠a; C: tiaa tee$; A: tia̠a;   EJ: tia̠a

bule grande con hoyo chico  C: tikoko

bullir  vi  X: no existe; C: kandati$

burbuja  f   X: chi̠ñu̠; M: ñu̠ñu̠; C: ñuñu; A: chi̠ki̠ño̠; P: chu̠ñu̠; EJ: ñu̠ñu̠

burlar  vt  1. X: kua̠ku̠ ndaa; M: kua̠ku̠ ndiaa; A: kuaku̠ ndaa
2. X: kusiki ndaa; M: kusiki ndiaa

buscar  vt  1a. X: ndukú; M: ndukú; C: ndukú; A: ndukú; EJ: ndukú
1b.
(algo perdido) X: ndindukú; C: ndanduku$;     EJ: ndandukú
1c. X: no existe; C: kundukú

buscar huellas  X: kanda...xa̠á; M: kandia...xaa; EJ: kandia...xa̠


C  -  c

 


caballo  m  X: kuái̠; M: kuáyu̠; C: kuáyu̠; A: kuáyí; EJ: kuáyu̠

cabello  m  X: ixí; M: ixí; A: yisi̠; EJ: ixí

cabello de elote  1.  (seco) X: yata; M: yatia̠;     A: yata; EJ: yatia
2. (fresco)  X: yata xi̠ní ndixín

caber  vi  X: nani; A: kunani̠; EJ: nani

cabeza  f  X: xi̠ní; M: xi̠nǐ; C: xi̠ni̠; A: si̠ni̠; EJ: xi̠ní

Cabeza del Llano  C: Xíni Yosó

cabrillas                                                                piedra para hacer cabrillas  f   EJ: yu̠ú tíndúú

cacahuate  m  X: si̠va̠ ñùú; EJ: si̠va̠ ñuú

cacalosúchil  m  X: ita nùní

cacaya  f  1. (fruta de maguey) X: lombi; M: no existe; A: yivi yi̠ti̠
2. (flor de maguey) X: ta̠ i̠tún; EJ: ita vi̠tú

cachetada  f   X: xa̠ndá; M: xa̠ndiǎ; A: xa̠nda̠

cada  adj  1. X: ndii saá; C: ndisa$; A: ndii saa; EJ: ndii saá
2. X: tá; C: tan$; A: tá; EJ: tá
3. X: no existe; C: taku$; EJ: taku

cada uno  X: iin iin; M: iin iin; A: ñii ñii; EJ: iin iin

cadena  f

hacer cadena  X: kiní; M: no existe

cadera  f  1. X: si̠in; C: si̠in; A: sa̠nda; EJ: sa̠nda
2.  C: xitia$
3. A: yiki̠ ka

caerse  vi  1. (no de alto) X: nduva; M: nduva;     A: ndiva; EJ: nduva
2. (de alto; suj. sing.) X: ndikava; M: ndakava; C: ndakava, kanda̠kava; A: nakava; EJ: ndakava
3. (de alto; suj. pl.) X: ko̠yo; M: ko̠yo; A: ko̠yo; EJ: ko̠yo

caer bien  1. X: kixa̠a̠ ini; M: no existe
2. X: nduma̠ní

caer en desgracia  X: ndikava tindóó; M: ___; C: kandakava tundoo; A: ___

caerse las babas  1a. X: kuya̠sín yuú; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: nduya̠sín yuú; M: ___; C: ___; A: ___

dejar caer  vt  1a. (obj. sing.) X: sindikává; M: sandákáva; C: sandakava$; A: sanakava
1b. (obj. pl.) X: sikôyo; M: sakóyo; C: ___; A: sakoyo
2. (tumbar; obj. sing.) X: sikâva; M: no existe; C: ___; A: ___
3. X: sindúvá; M: ___; C: ___; A: ___
4. X: sañá; M: sañá; C: sañá; A: sañá
5. X: 1kata; M: katia; C: katia; A: kata

 café ligero  adj  (el color) X: a; M: yáa; C: yaá; A: yáá

cajón  m  (de madera) X: xa̠tún; M: xatǔn; C: ___$; A: xaton

cajonear con la yunta  vt  X: sindîvi...si̠ndi̠kí; M: ___; C: ___; A: sandivi
2. vi
vi  X: ndi̠vi; M: ___; C: ___; A: ndi̠vi

cal  f   X: kàkà; M: kaka; C: kaka; A: kaka

calabaza  f  X: ikín; M: ikín; C: ___$; A: yiki̠n

calabaza en que ponen las tortillas  X: ___; M: ___; C: tiee$; A: ___

flor de calabaza  X: vàyà; M: va̠ya; C: ___; A: ___

tipo de calabaza  1. (tamalayota) X: kiâmí; M: ikín ñami; C: ___; A: ___
2. (ndikiña) X: kíñú; M: ikín ñú; C: ikiñu$; A: ___
3.
(sompo) X: ___; M: ___; C: ___; A: ___; P: tinuu
4.
X: te̠
é; M: ___; C: ___; A: ___

calambrearse  vi  X: xitá; M: ___; C: ___; A: ___

calcular  tr  1. X: kiin...kuénta; M: kiin kuéntá; C: ___; A: ___
2.
 X: tavá...kuénta; M: ___; C: ___; A: ___

caldo  m  1. X: ndaí; M: ndiayǔ; C: ndiayu$, A: ndayi̠
2. X:
kánto; M: ___; C: kando$; A: ___

caldo de res  X: ndaí si̠ndi̠kí; M: ___$; C: ndiayǔ síndíkǐ; A: ___

calentar  1a. vt  X: sisâá; M: ___; C: ___; A: sasaa̠
1b. v prnl  X: ndisa̠á; M: ___; C: ndasaa$; A: nasaa̠
1c. v prnl  X: sa̠á; M: sa̠ǎ; C: ___; A: saa̠
2a. vt  (asar) X: tavi; M: ___; C: ___; A: tavi
2b.
vt  (tortilla) X: no existe; M: ___; C: ndatavi$; A: ___
3a. vt  (en el comal o fuego) X: siyátán; M: ___; C: ___; A: ___
3b. v prnl  (en el comal o fuego) X: yatan; M: ___; C: yatan; A: yatan
4a. v prnl  X: ku i
ní; M: ku iní; C: ku iní; A: ___
4b. v prnl  X: ndu iní; M: ___; C: ___; A: ___
5.  v prnl  X: no existe; M: kuvi...iní; C: ___; A: ___

calentura  f  X: kaní; M: kaní; C: ___$; A: kani̠

dar calentura  X: no existe; M: ___; C: kasa kaní; A: ___

tener calentura  vi  1a. X: tu̠vi; M: ___; C: ___; A: ___
1b.
X: ndi̠tu̠vi; M: ___; C: ___; A: ___

caliente  adj  X: iní; M: iní; C: iní; A: ñi̠ní, ñiñí
2. (se usa con alimentos) X: yókó; M: ___; C: ___; A: ___ 

ponerse caliente  1a. X: ku iní; M: ku iní; C: ku iní; A: ___
1b. X: ndu i
ní; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: kuvi...iní; C: ___; A: ___

ponerse calientito  X: nduvi̠xi̠n; M: ___; C: nduvixin; A: ___

callado  adj  X: ___; M: ___; C: ___; A: tasi̠ín

callarse  vi  X: kutáxín yuú; M: kutáxi̠n yuú, C: ___; A: ___

calle  s  X: kái; M: cállé; C: ___; A: ___

calma  adj  (de uso vulgar) X: ___; M: váyú; C: ___; A: ___

calmado  adj  1. (paciente) X: nú ini; M: kánu ini; C: kanu ini$; A: kano ini$
2. X: táxín; M: táxi̠n; C: táxi̠n; A: tasi̠in

estar calmado  X: kutáxín; M: kutáxi̠n; C: kutáxi̠n; A: ___

calmar  v prnl  X: kindaa; M: kindiaa; C: kindiaa$; A: kindaa

calmar  1a. vt  X: sindîko ini; M: ___; C: ___; A: sandiko ...ini
1b.
v prnl  X: ndi̠ko ini; M: ___; C: ___; A: ___
2. vt  X: sinduvá
a; M: sanduvaa; C: ___; A: sanduva̠a
3a. vt (lluvia, viento, gente) X: siyáa̠; M: ___; C: sayaa$; A: sayaa
3b. v prnl  X: 3ya̠a̠; M: ___; C: ___; A: ___

calor  

siente calor  X: iní xíi; M: iní xíi̠; C: ___; A: ñi̠ní xí

tener calor 1. (muy fuerte) X: kuvi...kaní; M: kuvi...kaní; C: kuvi...kani$; A: ___
2. (muy fuerte) X: no existe; M: kuvi...i
ní; C: ___; A: ___

tiempo de calor  X: imí; M: imí; C: ñumí$; A: ño̠mí

calumnia  f   X: kua̠chi síkí; M: ___; C: kua̠chi síki; A: ___

calzón  m  X: xàtù; M: xatu; C: ___; A: xati

cama  f  X: xi̠to; M: ixto̠; C: xi̠to; A: xi̠to; P: ixto

cambiar  1a. vt  (por ej.: ropa, casa) X: sama; M: sama; C: ___; A: sama
1b. vi  (intercambiar) X: sa̠ma; M: ___; C: ___; A: ___
1c. vi  (de lugar) X: ndisama; M: ___; C: ___; A: nasama
2a. vt  (intercambiar) X: nama; M: nama; C: nama; A: ___
2b. vi  (
de lugar) X: na̠ma; M: ___; C: ___; A: ___
2c. vt  (por ej.: ropa, casa) X: ndinama; M: ndanama; C: ___; A: ___
3. vi  (de forma) X: nduu; M: nduu; C: ___; A: nduu

cambiar de idea  X: ndikó ko̠o ini; M: ___; C: ___; A: ndikó koo ini

caminar  vi  X: kaka; M: kaka; C: ___; A: kaka

hacer caminar  X: sikáká; M: sakáka; C: sakaka; A: sakaka

camino  m  X: ichí; M: ichí; C ___; A: yichi̠; P: íchi

camisa  f   X: kotô; M: kotó; C: kotó, koto; A: kotó

camote  m  X: ñami; M: ñami; C: ñami$; A: ñami

campana  f  X: kàà; M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a

campánula  f  X: ita ko̠ó; M: ___; C: ___; A: ___

campo  m  X: ikú; M: ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠; kuu̠; P: ikú

cana  f  X: vi̠xin; M: vi̠xǐ; C: vi̠xǐ; EJ: no existe

canción  f  X: yaa; M: yaa̠; C: yaa; A: yaa

cangrejo  m  X: chǐrrí; M: tio̠li̠; C: ___; A: ti̠yo̠ó; P: choló

cansarse  v prnl  1. (enfadarse) X: no existe; M: kuchaan ini$; C: ___; A: ___
2.  (enfadarse) X: kundasí; M: kundasí; C: ___; A: ___
3.  (físicamente) X: kunaá; M: kuñaǎ; C: kunaa̠; A: kunaa
4. (físicamente) X: kutu̠u̠n; M: kutu̠u̠n; C: ___; A: ___

cantar  vi  1a. X: kata; M: kata; C: kata; A: kata
1b. X: no existe; M: ndakata, C: ndakata; A: ___
2. (pájaro) X:
nda̠
i̠; M: ndayu̠; C: nda̠yu̠; A: nda̠yi̠

hacer cantar  X: sikátá; M: ___; C: sakata; A: ___

cántaro  m  X: yoo; M: ___; C: ___$; A: yoo

canto  m  X: yaa; M: yaa̠; C: yaa; A: yaa

cantor  m  X: kantóri; M: kantórí; C: kandori$; A: ___

caña  f  1. X: ndo̠ó; M: ndo̠ǒ; C: ndo̠o̠; A: ndo̠o̠
2. X: ___; M: ___; C: ___; A: tamá

caña colorada  X: ndo̠ó kuáa; M: ___; C: ___; A: ___

caña de azúcar  X: ndo̠ó va̠a

caña dura  X: ndo̠ó téé; M: ___; C: ___; A: ___

sección de la caña  X: ti̠va̠vi̠  M: ___; C: ___; A: tivaa tama, tivaka tama va̠a ndo̠o̠

capón  adj  X: kapô; M: kápo; C: ___$; A: ___

estar capón  X: kukapô; M: kukápó; C: ___; A: ___

hacer capón  1a. X: xakapô; M: sakápó; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kapô; M: no existe; C: ___; A: ___

caprichudo  

ser caprichudo  X: soo; M: ___; C: ___; A: ___

capullo  m  X: no existe; M: ___; C: ndichémbé$, ndilembe$; A: ___

cara  f  X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠

carácter  m

tener mal carácter   X: xatìnà; M: sati̠na; C: ___; A: kasa ina

carbón  m  X: tika̠i̠; M: tu̠ǔn; C: tika̠yu̠; A: ___

cárcel  f  X: vee kàà; M: ___; C: veka̠a̠, A: vee ka̠a

cardar  vt  X: no existe; M: ___; C: kana$; A: ___

cardenalito  m  X: sàà kuáa; M: ___; C: ___; A: ___

carear  vi  X: ka̠a̠n nu̠ú táán; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ka̠a̠n ndaa nuu; A: ___

carga  s  (lo que uno puede cargar en los dos brazos) X: numi; M: ___; C: numi; A: nomi

carga de leña  s  (llevado en la espalda) X: si̠so; M: siso̠; C: ___; A: si̠so

cargar  vt  1a. (en la espalda) X: sikuísó; M: ___; C: ___; A: ___
1b. (en la espalda) X:
kuiso; M: kuiso, C: viso; A: kuiso
2a. (en el hombro o la espalda) X: kundiso; M: kundiso; C: ___; A: ___
2b.
(en la espalda) X: ndikundiso; M: ___; C: ___; A: ___
3.
(sobre el hombro) X: kusókó; M: kasóko̠; C: kaso̠ko̠, A: ___
4.
(en los brazos) X: kunumi ndaa; M: kunumi ndiaa; C: kunu ndiaa; A: ___X: no existe; M: ___; C: nda
a$; A: ___
5.
(en los hombros) X: no existe; M: ___; C: ___; A: ndakindoo̠
6. (en la mano) X: kuni
i; M: kunii; C: kunii, kaníi; A: kunii

cargar colgado  vt  X: kunini

cargo  m  X: chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño

caries, tener    X: kití yáxí; EJ: kití yáxí

cariño  m

hacer cariños  vi  X: no existe; M: ___; C: katu ndiaa; A: ___

carne  f  X: kùñù; M: ku̠ñu; C: ku̠ñu; A: ko̠ñu

carne sin hueso  ku̠ñu niña

caro  adj  X: yavi; M: yavi; C: yavi; A: yávi

carpintero (pájaro) 1. X: chiríta; M: chirita; C: ___$; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ndikaan$; A: ___

carrizo  m  X: tio̠ó; M: tiyoǒ; C: ___; A: ___

tipo de carrizo duro  X: tuñii$; M: ___; C: ___; A: ___

carta  f  X: tùtù; M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú

cartílago  m  X: tùchi; M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú

casa  f  X: vee; M: vee; C: vee; A: vee; EJ: vee

casamentero  m  (casi siempre lleva pronombre) X: xìkuàá; M: ___; C: ___$; A: xi̠kua̠

casar  1a. vt  X: sitindáǎ; M: satandaa$; C: ___; A: ___
1b. v prnl  X: tinda̠
á; M: ___; C: tandaa; A: tonda

cascada  f   X: namí; M: namǐ ; C: nami$; A: ___

cáscara  f   1. (delagado, como de nixtamal) X: lapa; M: no existe; C: ___; A: ___
2. (como de plátano, tomatillo, o naranja) X: so̠ó; M: so̠ǒ; A: soo; EJ: so̠ó
3. (como de calabaza, huevo y tortuga) X: te̠
é; M: ___; C: tiee$; A: ta̠ya̠
4. (de papa, manzana) X: xe̠

5. (de maíz o frijol martajado y crudo) X: xi̠ín; M: ___; C: ___; A: ___

casi  adv  X: si̠loo; M: saloo; C: ___; A: ___

caso  m

hacer caso  1. X: chika̠a̠ so̠o; M: no existe; C: ___; A: chikaa̠ so̠o
2a. X: xasúví; M: sasúví; C: ___; A: ___

2b. X: kixaa súví; M: no existe; C: ___; A: ___
3a. X: ki
in...kuénta; M: kiin kuéntá; C: ___; A: ___
3b. ndiki
in...kuenta; M: ___; C: ___; A: ___
4. X: kuni so̠
o; M: kuni soo̠; C: kuni soo; A: koni so̠o

no hacer caso  vt  1a. X: xaso̠o; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X:
kixaa so̠o; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: kǒó ndáá;
M: ___; C: ___; A: ___

caspa  f  EJ: luchi

castigar  vt  1a. X: xanduva̠a; M: sandíváa; C: ___; A: ___
1b. vt  X: kixaa nduva̠
a; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. vt  X: sitíxú
vi̠; M: satixuvi; C: ___; A: saxovi; EJ: satixú'vi̠
2b.
vi  X: tixuvi̠; M: ___; C: ___; A: xóvi

castrado  adj  X: kapô; M: kápo; C: ___$; A: ___

castrar  vt  1a. X: xakapô; M: sakápó; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kapô; M: no existe; C: ___; A: ___

catarro  m  X: sàì; M: sayu; C: ___; A: sa̠yi; P: sai

cauteloso  adj

ponerse cauteloso  X: ku i̠yo; M: ku i̠yo̠; C: ___; A: ___
X: ndu i̠yo; M: ___; C: ___; A: ___

cavar  vt  X: kaan; M: kaan; C: kaan; A: kaan

cazador  adj  X: ndùsú; C: ndusu$; EJ: no existe

cazahuate  s  X: chǒmá; M: tuchima$; C: tuchima$; A: ton ti̠má; P: cho

cazamoscas rojizo  s  X: sàà kuáa; M: ___; C: ___; A: ___

cazar  vt  X: kiní; M: kiní; C: kiní; A: kiní

que tiene suerte para cazar  X: ún; EJ: no existe

cazuela  f

cazuela grande  X: ___; M: ___; C: ___; A: ti̠xaan

cebolla  f  1. (termino general) X: ti̠kùmì; M: ___$; C: ___; A: tikomi
2. X: ti̠kùmì va̠
a; M: ___$; C: ___; A: ___

cecina  f  X: kùñù nina; M: no existe; C: ___; A: ___

cedazo  m  1. (de tela) X: itin; M: itin; C: ___; A: yitin
2. X: seráso; M: ___; C: kaa xíxin tu̠tia$; A: ___

ceder  v  X: ___; M: ___; C: kitanu; A: ___

cegar  vt  1a. X: xakuáa; M: sakuaa; C: ___; A: ___
1b. vt  X: kixaa kuáa; M: no existe; C: ___; A: ___

1c. v prnl  X: kukuáa; M: kukuáa; C: ___; A: ___
1d. v prnl  X: ndukuáa; M: ___; C: ___; A: ___
2. vt  X: sikunaá; M: sakuñaa$; C: ___; A: ___

ceja  f  X: si̠kuá; M: xi̠kuǎ; C: sikuá; A: yisi si̠ki̠ nduchu̠ no̠o̠

celar  vi  X: ___; M: ___; C: xakuin; A: ___

celebrar  vt  1a. X: xakánú; M: sakánu; C: ___; A: kasano
1b. X:
kixaa kánú; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa ká
nú; M: ndasa kánu; C: ___; A: ___

celoso  adj  X: kuíñu; M: kuíñú; C: kuíñú, kuíní(?); A: kuíñó

hacer celoso  X: xakuíñu; M: sakuíñu; C: ___; A: kasa kuíni̠
1b. X: kixaa kuíñu; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse celoso  X: ndukuíñu; M: ___; C: ___; A: ___

cenar  vi  X: kuxi xíní; M: kuxíni; C: ___; A: ___

ceniza  f   X: ya̠á; M: ya̠ǎ; C: ya̠a̠; A: ya̠a̠

centro  m  1. X: ini; M: ini; C: ___$; A: ini
2. (mercado) X: ya̠
vi; M: yavi̠, yávi (#2); C: ___; A: ya̠vi

cepillo  m

cepillo del pelo  X: ___; M: ___; C: ya̠kun; A: ___

cera  f  X: i̠má; M: imǎ; C: ñuma$; A: ñi̠ma̠

cerca  adv  1. (de lugar) X: yati; M: yachin; C: yachin$; A: yatin
2.
(de tiempo) X: nu̠mí; M: númǐ; C: ___; A: ___

cerebro  m  1. X: mbeke xi̠ní; M: ixán xi̠nǐ; C: ___; A: meke si̠ni
2. (se usa de broma) X: ___; M: ximeke$; C: ___; A: ___

cerner  vt  X: sixîxin; M: saxixin$; C: ___; A: saxixin

cerrado  adj

estar cerrado  X: kundasi; M: kundasi; C: ___; A: ___

cerrar  1. vt  X: ndikasi; M: ndakasi, C: ndakasi$; A: nakasi
2. ve  X: ndasi; M: ndasi; C: ndasi; A: ndasi

cerrar bien  X: ndikasi kútú; M: ___; C: ___; A: nakasi kutu

cerrar los ojos  X: ndikuani̠; M: ndakuani$; C: ___; A: ___

cerro  m  1. X: ikú; M: ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠; kuu̠; P: ikú
2.  X: xi̠kí; M: xi̠kǐ; C: ___$; A: xi̠ki̠

Cerro de la Estrella  X: Ikú Kìmì; M: Ikú Ki̠mi; C: Yukú Ki̠mi; A: ___; P: Kukimi$

Cerro de las Garzas  X: no existe; C: yuku Sami$; A: ___

cerrito  s  kondo

cerumen  m  X: i̠ma̠ so̠o; M: i̠ma̠ soo; C: ___; A: ñi̠ma̠ so̠o

cervato  m  (cachorro del venado) X: ndíní; EJ: no existe

cesar  vi  (momentariamente) X: xikui̠i̠n; M: kukui̠i̠n; C: ___; A: kukuiin

cesto  m  X: tìká; M: tu̠ká; C: tu̠ká; A: chikivá

cicatriz  f  X: ya̠nda̠; M: ___$; C: ___; A: ___

ciego  adj  X: kuáa; M: kuáá ~ kua̠á; C: kua̠a; A: kuáá

dejar ciego  1a. X: xakuáa; M: sakuaa; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuáa; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: sikunaá; M: sakuñaa$; C: ___; A: ___

ponerse ciego  1a. X: kukuáa; M: kukuáa; C: ___; A: ___
1b.  X: ndukuáa; M: ___; C: ___; A: ___

cielo  m  X: ndiví; M: ndiví; C: ndiví; A: ñoyívi

ciénaga  f  X: ndo̠yo; M: ___; C: ndo̠yo; A: ndo̠yo̠

cierto  adv  1. X: suvi; M: ___; C: ___ ~ su$; A: sivi
2. X: ndinuu ini; M: ___; C: ___; A: ndinó
o ini (?), ñii toon

cigarro  m  X: xánú; M: xánu; C: ___$; A: kui̠ño̠; P: xánú

cilíndrico  adj  X: tíndúú; M: ___; C: ___$; A: ___

cincel  m  X: ta̠ka̠; M: ___; C: ___$; A: ___

cinco  adj  X: u̠n; M: u̠u̠n ; C: u̠u̠n; A: o̠o̠n

cinta  f  X: ___; M: ___; C: tiu̠vi; A: ___

cintura  f  X: tokó; M: ___; C: ___$, A: toko̠

cintura de blusa o de pantalón  s  koso

cinturón  m  X: no existe; M: ta̠ni; C: ta̠ni; A: ___

ciñedor  m  X: páñu tokó; M: ___; C: páñú to̠ko$; A: ___

circular  vi  X: ka̠va̠ nuu; M: ka̠va̠; C: ___; A: ___

circulo  m

hacer círculo  X: no existe; M: ___; C: kasa tiuvi; A: ___

ciruela  f  X: ti̠kǎva; M: tika̠vǎ; C: ___; A: ti̠ka̠vá

cirugía, hacer  vt  X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A: ndatá; EJ: nda̠tá

ciudad  f  X: ñùù va̠a; M: ___; C: ___; A: ___

Ciudad de México  ñuu Ko

claramente  adv  1. (modo de hablar) X: káxín; M: káxi; C: ___; A: ___
2. X: é; M: tiee; C: ___; A: ___; P: téé

claro  1. adj  (líquidos) X: kuíi; M: kuíí; C: kui̠í; A: kuíí
2. adv (modo de hablar) X: káxín; M: káxi; C: ___; A: ___
3. adv X:
é; M: tiee; C: ___; A: ___; P: téé

ponerse claro  (líquidos) 1a. X: kukuíi; M: kukuíi; C: ___; A: ___
1b. X: ndukuíi; M: ___; C: ndukuíi; A: ___

clase  f  X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠

clausurar  vi  X: ndee; M: ___; C: ___; A: ___

clavo  m  X: kalávo; M: clávó, kalávó; C: ___; A: ___

Coatzoquitengo  X: Kúsívi̠; M: ___; C: ___; A: Kusivi̠

cobija  f  X: tìkàchí; M: ___; C: ___; A: tikachí

cobrar  vt  X: kiin; M: kiin; C: kiin; A: kiin

cobre  m  X: kàà kuáa; M: ___; C: kaa xuun kuaa; A: ___

cocer  1a. vt  X: sichîyó; sachíyǒ; C: sachíyo̠; A: sachiyo
1b. vt  X: no existe; M: ___; C: sachíiyó; A: ___
1c. vi  X: chi̠yó; M: chi̠yǒ; C: chǐyo̠; A: chi̠yo̠
1d.
vi  X: no existe; M: ndachiyǒ; C: ndachi̠yo̠; A: ___
2a.
vt  X: no existe; M: sachóǒ; C: sachoo$; A: sacho
2b. vi  X: no existe; M: cho̠
ǒ; C: ___; A: cho̠
3. vt  X: no existe; M: ___; C: nduxaa$; A: ___
4a. vt  (hervir) X: sikuíso̠; M: ___; C: ___; A: sakuiso̠
4b. vi
(hervir) X: kui̠so̠; M: kui̠so̠; C: ___; A: kui̠so̠

cocido  adj

medio cocido  X: íí; M: yíí; C: ___$, A: yíí; P: íí

ponerse medio cocido X: kuyíí; M: kuyíí; C: ___; A: ___

cococha (reg.) s  X: lúku; M: ___; C: ___; A: ___

Cocuilotlatzala  s  X: Ti̠ku̠tu̠; M: ___$; C: ___; A: ___

cochino  m  X: ki̠ni̠; M: ki̠ni̠; C: kini̠, A: kini̠

Cochoapa  X: Sindéé; M: Sundiee$; C: ___; A: ___

codo  1. m  (de brazo) X: ko̠ndo̠ ndaá; M: ko̠ndo̠ ndaá; C: ___; A: lanchí
2. adj  X: ndeé ini; M: ___; C: ___; A: ___
3. adj  X:
ndá; M: xíndia̠; C: ___; A: sínda̠

ponerse codo  X: kuxíndá; M: kuxindia$; C: kuxindia$; A: ___
X: nduxí
ndá; M: ___; C: ___; A: ___

codorniz  f  X: ya̠ka̠ ñùú; M: ___; C: saa ndiyúú$; A: ___; EJ: ka̠ñǔ'u

Coicoyán de las Flores  X: Kiaa; M: Kiyaa; C: ___; A: ___

cojear  vi  1. X: kaka lenko; M: kaka tánú; EJ: kaka tá'nú
2. X: no existe; M: ___; A: kani
í; P: kanii$       3: EJ: kaka kú'vi̠ (implica que uno cojea por causa de un dolor de la pierna)

cojo  adj  X: ___; M: ___; C: ___; A: ta̠kuee̠ xa̠

cola  f  1. (fila) X: i̠ku̠n; M: i̠ku̠n; C: ___; A: yiko̠n
2. (de animal) X: ndo̠
má; M: su̠mǎ ; C: suma$, A: si̠ma̠
3. (de animal) X: ndo
ó; M: ___; C: ___; A: ___

colar  1a. vt  X: sixîxin; M: saxixin$; C: ___; A: saxixin
1b. vi  X: xi̠xin; M: xi̠xǐn; C: ___; A: xi̠xin

colgado  adj  X: no existe; M: ___; C: táti; A: ___

colgar  1a. vt  X: sitikáá; M: ___; C: ___; A: ___
1b. vt  X: tikaa; M: takaa; C: ___; A: takaa
1c. vt  X: katikàà; M: takaa; C: katakaa; A: ___

1d. vi  X: kutikàà; M: kutakaa; C: kutakaa; A: ___
2a. vt  X: katanu; M: katanu; C: ___; A: ___; P: katanu
2b.
vi  X: kutanu; M: no existe; C: ___; A: ___
3.
vt  (algo que se columpia u oscila) X: chitanu; M: no existe; C: ___; A: ___
4a.
vt  X: no existe; M: tanii; C: kata nii; A: ___
4b.
vi ?  X: no existe; M: ___; C: kutanii; A: ___
5. vi  X: no existe; M: ___; C: ___; A: takandaa

colibrí  m  X: ndioo; M: ndioo; C: ndioo; A: ndioo

colinchi  adj  X: so̠má; M: ___; C: ___; A: ___

colindancia  f  X: xáñú; M: xáñu; C: ___; A: sáño; P: xáñú

collar  m  1. X: si̠kí su̠kún; M: ___; C: ___; A: ___
2. (
si está bien entendido que es para el cuello) X: si̠ki̠; M: si̠ki̠; C: ___; A: siki̠

colmena  f  X: yo̠ko̠; M: ___$; C: ___; A: yoko̠

colocar  vt  X: kakin; M: kakin; C: ___; A: kakin

color  m  X: ta̠ku̠; M: ___; C: ___; A: ___

colorado  adj  X: kuáa; M: kuáa; C: kua̠a; A: kuáá

columna vertebral  X: leke sa̠tá; M: ___; C: ___; A: leke sa̠ta̠

columpiar  1. vi  X: kucháá; M: no existe; C: ___; A: ___
2. vi  X: no existe; M: ___; C: ___; A: kuiko; P: kuiko$
3. vt  X: no existe; M: sakotiá
á; C: ___; A: ___

comal  m  X: xi̠yó; M: xi̠yǒ; C: ___$; A: xi̠yo̠

comején  m  X: tìkìxín; M: tikixǐn; C: ___; A: ___

comenzar  vt, v aux  X: kixáá; M: xaa; C: kixaa$; A: kixáá; P: kixaa$

comer  1. vt  (se usa para alimentos que no se comen con tortillas) X: kaxí; M: kaxǐ; C: kaxi; A: kaxi
2.
vt  (algo con tortillas) X: kuxi; M: kuxi; C: kuxi; A: kuxu
3.
vt  X: ndikuxi; M: ___; C: ndakuxi; A: ___
4. vt  (la comida) X: kuxá
ñú; M: kuxáñu; C: kuxanu; A: ___
5.
vt  (animales; pastar) X: no existe; M: ___; C: ___; A: kixaan

comer muy rápido  X: kama yuú; M: kama ní yuú; C: ___; A: ___

dar de comer  vt  1. (algo con tortillas) X: sikúxí; M: sakúxi; C: ___; A: sakuxu
2. (algo que uno no come con tortilla) X: sikáxí; M: no existe; C: sakaxi; A: ___

comezón  f

causar comezón   X: sikátá; M: sakátá; C: ___; A: ___

tener comezón  X: katá; M: katá; C: katá; A: katá; P: kata$

comida  f  1. X: ndaí; M: ndiayǔ; C: ndiayu$, A: ndayi̠
2. X: ___; M: ___; C: xa
ñu$; A: ___

comienzo m
comienzo del río
 X: xi̠ní i̠ta; M: ___; C: ___; A: ___

comité  m
comité de la iglesia
 X: na̠vee ñu̠u; M: ___; C: ___; A: ___

cómo  adv  1. X: nda̠chu; M: ndi̠chun; C: nichu$; A: ndachún; P: nachun$
2. X: 2¿ndi̠sàà?; M: ___; C: ___; A: ¿ndasaá?; P: ¿ndasaa?$
3. X: ¿ndá kù
và?; M: ¿ndiá kuva?; C: ___; A: ___ 4. X: no existe; M: ndixaa; C: nixaa; A: ___; P: ¿chikaá?

como  1. adv  X: nda̠chu; M: ndi̠chun; C: nichu$; A: ndachún; P: nachun$
2.
adv  X: ndá kù
và; M: ndiá kuva; C: ___; A: ___
3. adv  X: no existe; M: ___; C: nicha$; A: ___
4. adv  (de comparación) X:
án; M: táán; C: ta̠an, A: táán
5.
conj  (de comparación) X: tá...saá; M: ___; C: ___; A: ___

algo como  conj  X: no existe; M: ___; C: ndatáan; A: ___

comoquiera adj  X: ndi̠kùù; M: ___; C: ___; A: ___

compadre  m  X: kumbári; M: kumbári̠; C: mbaa$; A: kombári

compañero  m  1. X: án; M: táán; C: ta̠an, A: táán
X:
án
2. (de hombre; vocativo) X: ñani; M: ñani; C: ñani; A: ñani; P: yani

compañero de juego  X: no existe; M: kítáán; C: ___; A: ___

compartir  vi  X: no existe; M: ___; C: nii ndiaa$; A: ___

compasión  

tener compasión  X: kundávi ini...kuni; M: kundávi ini...kuni; C: ___$; A: kukivi ini

completamente  adv  1. X: ya̠a̠; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: va̠
a; M: vaa̠; C: va̠a; A: va̠a
3. X: mí; M: ___; C: ___; A: ___

completar  1a. vt  X: sixînu; M: saxinu$; C: ___; A: ___
1b. vi  X: xi̠nu; M: xi̠nu; C: ___$; A: xi̠no
2. vi  X: ___; M: ___; C: tia̠
ndia̠; A: ___

completo  adj  X: iin káchi; M: iin káchí; C: ___; A: ñii kachí

complicar  vt  1a. X: xakini; M: sakíni; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kini; M: no existe; C: ___; A: ___

componer  1a. vt  X: xava̠a; M: ___; C: ___; A: ___
1b. vt  X: ndasa va̠
a; M: ___; C: ___; A: ___
1c. vi  X: nduva̠
a; M: ___; C: nduvaa; A: nduva̠a
1d. vt  X: sinduvá
a; M: sanduvaa; C: ___; A: sanduva̠a
2a. vt  X: sindá
a; M: sandaa$; C: ___; A: sandaa
2b. vi  X: nda
a; M: ndaa; C: ndaa; A: ndaa

comprar  vt  X: satá; M: satǎ; C: sata; A: sata
2.
X: kiin; M: kiin; C: kiin; A: kiin

con  conj  tin

con  prep  1. X: ín; M: xíín; C: xíin, A: xíín; P: xíín
2. conj  (y) 1. X: tin; M: chin$; C: ___; A: tín

con qué?  pron  1a. X: unkú; M: ___; C: ___; A: yukú; P: yuku$
1b. X: unkúa̠; M: ___; C: ___; A: yukía̠

concebir  vi  X: ke̠e se̠e; M: ke̠ě see; C: ___; A: ___

conejo  m  X: leko; M: leko; C: ___; A: leson

confesar  vt  X: na̠ma̠; M: na̠ma̠; C: na̠ma̠; A: na̠ma̠
hacer confesar  X: siná
ma̠; M: sanama; C: ___; A: ___

confrontar  vt  1. X: ka̠a̠n nu̠ú táán; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C:
ka̠a̠n ndaa nuu; A: ___

confundido  adj  X: ___; M: ___; C: sana$; A: ___

estar confundido  X: saka ini; M: ___; C: ___; A: ___
2. X:
ti̠ví ini; M: ___; C: ___; A: ___

conocer  vt  X: kuni; M: kuni; C: kuni; A: koni
2. vt  X: tu̠
va; M: tuva̠; C: ___; A: ti̠va

conocer bien, conocer su carácter  X: kuni...ini...; M: ___; C: ___; A: ___

consagrado  adj

estar consagrado  X: kuyi̠í; M: kuyíi̠; C: ___; A: kuyi̠i̠; EJ: ku i̠í

consagrar  vt  1a.  X: xayi̠í; M: sayi̠ǐ; C: sayii$; A: ___
1b.  X: kixaa yi̠í; M: no existe; C: ___; A: ___
1c.  X: ndasa yi̠í; M: ___; C: ___; A: ___

conservar  vt  1a. X: xayóko; M: sayóko; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa yóko; M: no existe; C: ___; A: ___

considerar  vi  X: no existe; M: ___; C: kaka nduku xini; A: ___

consolar  vt  X: sindîko ini; M: ___; C: ___; A: sandiko...ini

consomé (reg.)  s  X: ikin; M: ikin; C: ___; A: ___
2.
X: ___; M: ndúu̠; C: ___; A: ___

constantamente  adv  X: ndinuu; M: ___; C: ___; A: ___

construir  vt  X: sikua̠a; M: sakuaa$; C: savaa̠$; A: ___

contagiar  1. vt  X: sikuíku̠n; M: savíku̠n; C: savikun; A: ___
1b. vi  X: kui̠ku̠n; vi̠ku̠n; C: ___; A: kui̠ko̠n

contagioso  adj  X: xíkun; M: ___; C: ___; A: ___

contar  vt  1. (números) X: kavi; M: kavi; C: kavi; A: kavi
2. (relatos) X: nditú
ún; M: ___; C: ndatuun$; A: ndatóón; P: ndatuun

contener  vt  X: no existe; M: ___; C: ___; A: koon

contestar  vi  X: ndikuiin; M: ___; C: ndakuiin; A: ndakuiin

contento  adj

estar contento  X: kusìí ini; M: kusiǐ ini; C: ___; A: kusii ini

ponerse contento  X: no existe; M: ___; C: ndakuaku$; A: ___

contradecir  vi  X: no existe; M: ___; C: ka̠a̠n ndaa; A: ___

controlarse  vt  1. X: kanda ini; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: nasita xí
ín yó

convencer  vt  1. vt  X: sixínu̠; M: ___; C: ___; A: ___
2. vt  X: kixa̠a̠ ini; M: ___; C: ___; A: ___
3. vt  (de hacer algo malo o que sale difícil para otro) X: chu
un; M: chuun; C: ___$; A: chuu
4.
vt  (de hacer algo malo) X: saká…xi̠ní; M: ___; C: ___; A: ___
5. vt  (de hacer algo malo) X: taa si̠í; M: ___; C: ___; A: ___
6. vi  X: xi̠nu̠ ini; M: ___; C: ___; A: ___

bueno para convencer  adj  X: la̠ndo̠; M: la̠ndo̠; C: ___; A: ___

convertir  vt  X: no existe; M: ___; C: ___; A:  sanduu

convivir  vi  X: kitáán; M: kutáán; C: ___; A: ___

cooperar  vt  (reunir fondos) X: kakin; M: kakin; C: ___; A: kakin

copete  m  X: xúkú; M: ___; C: xiku$; A: ___

copiar  vt  X: koto ndaa; M: koto ndiaa; C: ___; A: ___

coquetear  vi  1. X: kukuée; M: no existe; C: kukuée; A: ___
2. X: kúra̠sa; M: no existe; C: ___; A: ___

coquito común  m  X: lúku; M: ___; C: ___; A: ___

corazón  m  X: níma̠; M: níma̠; C: níma̠; A: níma̠; P: níma̠
con todo el corazón  adj  1. X: ndinuu ini; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: ñii toon

correcaminos  m  X: kuíyó; M: ___; C: ___; A: ___; P: kuiyó

correcto  adj  X: ndǎku; M: nda̠kú ; C: ___; A: nda̠kú

corregir  vt  1. X: ka̠a̠n; M: ka̠a̠n; C: ka̠a̠n; A: ka̠a̠n; P: ka̠a̠n
2.
X: no existe; M: ___; C: ___; A: nasita

correoso  adj  X: xi̠i; M: xiǐ; C: xi̠i; A: ___

ponerse correoso  1a. X: kuxi̠i; M: kuxíi; C: kuxi̠i; A: ___
1b. X: nduxi̠i; M: ___; C: ___; A: ___

correr  vi  vi  X: kunu; M: kunu; C: kunu; A: kono

corre bien  X: xa̠á ní (rí); M: ___; C: ___; A: ___

corretear  vt  X: taxín; M: taxi$; C: taxí; A: taxin, kataxi

cortar  1a. vt  X: kanda; M: kandia; C: kandia; A: kanda
1b. vi  X: ta̠
nda̠; M: tia̠ndia̠; C: tia̠ndia̠; A: ta̠nda̠
2. vt  (las puntas de las ramas de una planta para que retoñe más) X: kandosó; M: kindóso̠; C: kindoso$; A: ___
3. vt  (algo largo) X: ka̠
nu̠; M: ka̠nu̠; C: ka̠nu̠; A: ka̠no̠
4. vt (fruta del árbol) X: kindaa
5a. vt  X: xalu̠ndu̠; M: salu̠ndu̠; C: ___; A: ___
5b.
vt  X: kixaa lu̠ndu̠; M: no existe; C: ___; A: ___

cortar en pedazos  X: kanda válí; M: kandia válí; C: kandia kuachi$; A: ___

corteza  f   X: nda̠kua̠; M: nda̠kua̠, ya̠ká; C: ndakuǎ, ndia̠ka̠, yakua$; A: ___

corto  adj  1. X: kuíti; M: kuítí; C: kuítí; A: kuítí
2. (no cortado) X: lundú; M: lu̠ndu̠; C: ___; A: ___
3. (porque es cortado) X: lu̠ndu̠; M: lu̠ndu̠; C: ___; A: ___

hacer corto  1a. X: xalu̠ndu̠; M: salu̠ndu̠; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa lu̠ndu̠; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse corto  1a. X: kulu̠ndu̠; M: kulundu̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndulu̠ndu̠; M: ___; C: ___; A: ___

cosa  f  X: ña̠a; M: ñaa̠; C: ña̠a; A: ña̠a; P: ña̠a

cosechar  vt  X: sikéé; M: sakéé; C: ___; A: sakee

coser  vt  X: ki̠ku; M: ki̠ku̠; C: ki̠ku; A: ku̠ku

cosquillas  f

hacer cosquillas  vt  X: chikíli; M: chikele$; C: ___; A: ___; P: chikele$

tener cosquillas  (por ej.: cuando un insecto anda en uno) X: kasi; M: kasi; C: kasi; A: ___

costa  f  X: ndíví; M: ___; C: ___; A: ___

costal  m  1. X: kóxta; M: ___; C: kosta$; A: kóstá
2. X: ___; M: ___; C: ___; A: tinda̠a̠

costal de ixtle  X: kóxta nda̠á; M: ___; C: kósta íti nda̠a$; A: ___

costar  vi  1a. X: kundaa ya̠vi; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndaa ya̠
vi; M: ___; C: ___; A: ___

costilla  f  X: leke kándíká; M: leke kíndíka̠, kíndíka̠; C: kíndíka̠; A: leke kandika̠

costoso  adj  X: yavi; M: yavi; C: yavi; A: yávi

ponerse costoso  X: kuyavi; M: kuyavi; C: kuyavi; A: ___

costumbre  

ser la costumbre  X: saá ini; M: ___; C: ___; A: saá ini

cotorra verde  f  X: sîví(?); M: ___; C: ___; A: ___

coyote  m  X: ndivái; M: ndiva̠yú; C: ndivayu$; A: ndiva̠

crearse  vi  X: xǐnu; M: ___; C: ___; A: ___

crecer  vi  1. X: kuanu; M: kuanu; C: kuanu; A: kuano
2a.
(suj. sing.) X: kukánú; M: kukánú; C: ___; A: ___
2b. (
suj. sing.) X: ndukánú; M: ___; C: ndukánu; A: ___
2c. (
suj. pl.) X: kunánú; M: kunánu̠; C: ___; A: ___
2d. (
suj. pl.) X: ndunánú; M: ___; C: ndunánu; A: ___
3.  X: kuchée; M: kuchéé; C: kuchée̠; A: ___
4. (cabello) X: nuu; M: ___; C: nuu; A: noo

hacer crecer  1. X: sikuánú; M: sakuánu; C: ___; A: sakuano
2. (cabello, barba) X: sináná; M: ___; C: ___; A: ___

creer  vt  1. X: kandíxá; M: kandíxa; C: kandíxa; A: kandíxa
2. X: no existe; M: no existe; C: ___; A: kixa̠a̠ ini

crees  vi  (se usa para regañar) X: kukaán; M: káán; C: ___; A: ___

criar  vt  1. X: sikuánú; M: sakuánu; C: ___; A: sakuano
2.  vt  X: sikuína̠; M: sakuinia; C: sakuina; A: ___

3. vi  (pollitos, cucarachas, moscas) X: ta̠
ví; M: ta̠ví; C: ta̠vi̠; A: ta̠vi̠

criatura  f  X: lǎa; M: laá; C: laa$; A: ___

cribar  vt  1. (maíz o frijol; con viento o con la mano) X: nditivi; M: ___; C: ndativi; A: nativi
2. X: sixîxin; M: saxinu$; C: ___; A: ___

criticar  vi  X: ka̠a̠n kíví; M: ___; C: kaan kivi$; A: ___

crudo  adj  X: íí; M: yíí; C: ___$, A: yíí; P: íí

ponerse crudo  1a. X: kuyíí; M: kuyíí; C: ___; A: ___
1b. X: nduyí
í; M: ___; C: ___; A: ___

crujiente  adj  X: ndasun; M: ___; C: ___; A: ___

crujir  vi  X: ___; M: ___; C: kayu; A: ___

cruzar  vt

cruzar las manos  (para saludar a los padrinos)  X: kunumi ndaa; M: ___; C: kunumi ndaa$; A: kunomi ndaa$

cuál  adj  X: ndá; M: ndia$; C: ndiá; A: ndá

cuál  adj  1. X: ¿ndá?; M: ¿ndia?$; C: ¿ndiá?; A: ¿ndá?
2. C: niñaa, niñaa$

cualquier  adj  1. X: ndá; M: ndia$; C: ndiá, ndie$; A: ndá
2.  (pero malo) X: ndi̠kùù; M: ___; C: ___; A: ___

cuándo  adv  X: ¿maa?; M: ___; C: ama$; A: ama; P: ama$

cuando  conj  1. X: tá; M: té, chi té; C: tan$, ten; A: tá
2. conj  X: tu; M: tu; C: tun$; A: ___
3.
adv  X: nu̠ú;

4. adv  X: tu̠va; M: ___; C: ___; A: ___
5. adv  X: no existe; M: ___; C: ___; A:
an
6.
adv  X: no existe; M: ___; C: ñani; A: ___

cuánto  adv  X: ¿ndi̠sàà?; M: ___; C: nisaa$, nixaa; A: ¿2ndasaá?; P: ¿ndasaa?

cuánto cuesta  X: ndi̠sàà ya̠vi; M: ___; C: ___; A: ¿ndasaá yávi?

en cuanto a  X: no existe; M: ___; C: nuu$; A: ___

cuarta  f   1.(la medida del dedo pulgar al dedo en medio) X: kuárta
2. (látigo) X: ___; M: yoo kandi; C: yoma$; A: ___

cuate  s  (elotito) X: sàtà; M: ___; C: ___; A: ___

cuatro  adj  X: ku̠mí; M: ku̠mi̠; C: ku̠mi; A: ko̠mi̠

Cuautipan  X: Tikí Tái; M: ___; C: ___; A: ___; P: Tiki Tai

Cuba Libre  X: I̠vi̠ Ya̠ka̠; M: ___; C: ___; A: ___

cubierto  adj

estar cubierto  (embarrado) X: kuchi; M: kuchi; C: kuchi; A: kuchi

cubrir  vt  1a. X: ndikasi; M: ndakasi; C: ndakasi; A: nakasi
1b. X: kundasi; M: ___; C: ___; A: ___

cubrir con mezcla  X: ndikaí; M: ndakayu; C: ___; A: ___

cucaracha  f  1. (el tipo chico) X: tikelé; M: ___; C: ___; A: ___
2.
 (el tipo grande) X: titeé; M: ti̠tie̠é; C: ___; A: ___

cuello  m  X: su̠kún; M: su̠kǔn; C: ___$; A: si̠ko̠n

cuenta  f

darse cuenta  vt  X: ndikoto; M: ndakoto; C: ___; A: nakoto

cuerda  m  X: yoó; M: yoó; C: yoó; A: yo

cuerno  m  X: ndikín; M: ndikí; C: ___; A: ___

cuero  m  X: iín; M: ñiǐ; C: ___$; A: ñii̠; P: iín

cuerpo  m  X: ikí kùñù; M: ikí ku̠ñu; C: ikí ku̠ñu; A: yiki ko̠ñu
2. X: ñií; M: ñiǐ ; C: ___; A: ñii̠

cuervo  m  X: tikaka; M: ___; C: ___; A: ___

cuesta abajo  1. X: nde̠e; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ni
ni$; A: ___

cueva  f   1. X: kavá; M: kavǎ; C: ___$; A: kava̠
2. X: ya̠vi̠;
M: ___; C: ___$; A: yavi̠

cuidado  conj  X: koto ka; M: koto; C: ___$; A: koto

ten cuidado  X: kuénta koo; M: kuéndá koo; C: ___; A: ___

cuidadosamente  adv  X: vií; M: ___; C: vii̠; A: ___

cuidadoso  adj  1. X: vií ini; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: yi̠í ini; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse cuidadoso  X: kuyi̠í; M: kuyíi̠; C: ___; A: kuyi̠i̠

cuidar  vt  1a. X: xakuénta; M: sakuéndá; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuénta; M: no existe; C: ___; A: ___

2. X: kundaa; M: kundiaa; C: kundiaa; A: kundaa
3. X: no existe; M: ki
in...kuenta; C: ___; A: ___
4. X: no existe; M: ___; C: kuenda$; A: ___

culebra  f  X: ko̠ó; M: ko̠ǒ; C ___: ko̠o; A: ko̠o̠

tipo de culebra  X: ko̠ó tu̠ún; M: ___; C: ___; A: ___

cultivar  vt  X: sindîvi...si̠ndi̠kí; M: ___; C: ___; A: sandivi

cumbre  f  X: xi̠kí; M: xi̠kǐ; C: ___$; A: xi̠ki̠

cumplir  1a. vt  X: xasúví; M: sasúví; C: ___; A: ___
1b. vt  X: kixaa súví; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. vt  X: xandúví; M: sandúvi; C: ___; A: kasa ndi̠vi̠
2b. vt  X: kixaa ndúví; M: no existe; C: ___; A: ___
3a. vt  X: sixînu; M: saxinu$; C: ___; A: ___
3b. v prnl  X: xi̠nu; M: xi̠nu; C: ___; A: xi̠n

cumplir el deseo  X: xi̠nu yuú; M: ___; C: ___; A: ___

cuñada  f  1. X: xànù; M: xa̠nu; C: xa̠nu; A: xa̠no
2. X:
nána lo
o; M: síloo; C: síloo$; A: ___

cuñado  m  X: kàsá; M: ka̠sá; C: ___; A: ka̠sá
2. X: táta lo
o; M: ivá loo; C: ivá loo; A: ___

cura  m  X: su̠tu̠; M: su̠tu̠; C: ___$; A: su̠tu̠

curandero  m  X: tu̠va; M: ___; C: ___; A: ___

curar  1a. vt  X: sindáa; M: sandaa$; C: ___; A: sandaa
1b.
v prnl  X: ndaa; M: ndaa; C: ndaa; A: ndaa
2a. vt  X: sinduváa; M: sanduvaa; C: ___; A: sanduva̠a
3a. vt  X: xatátán; M: satatǎn; C: kasa tátán; A: kasa ta̠ta̠n
3b. vt  X: kixaa...tátán; M: no existe; C: ___; A: ___
3c. v prnl  X: kutátán; M: kutátán; C: ___; A: kuta̠ta̠n


Ch  -  ch

 


chambuscar  vt  X: no existe; M: ___; C: koko nduu; A: ___

chaponar  vt  (antes de sembrar) 1a. X: xandoo; M: sandoo; C: ___; A: ___
1b.
X: kixaa ndoo; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: no existe; M: ___; C: ___; A: ndasa ndoo

chapulín  m  X: tìkà; M: ti̠ka C: ___; A: ti̠ka

chapulín verde  (tipo muy grande)  X: tìkà lalá; M: ___; C: xiva̠kǒ; A: ___
2. (tipo chico) X: tìkà pa
lí; M: ___; C: ___; A: ___

chayote  m  X: nañá; M: nañǎ; C: nañǎ; A: naña

chicatana  f  X: si̠ndo̠kó; M: ___$, C: ___; A: ___

chicle  m  X: kùtú; M: ku̠tú; C: ___; A: ku̠tú

chico  adj  1. (sing.) X: loo; M: loo; C: loo; A: loo
2. (se usa con lo
o para indicar chiquito) X: a; M: paǎ; C:___; A: paa
3. (pl.) X: válí; M: válí; C: válí; A: válí; (unos cuantos), A: kuálí (muchos)
4. (pl.; se usa solamente con gente) X: valí M: kuáchí;

C: ___; A: válí

ponerse chico  1a. X: kuloo; M: kuloo; C: kuloo; A: ___
1b. X: ndulo
o; M: ___; C: ___; A: ___

chicharrón  m  X: chiróni; M: charoni$, tiee takini$; C: ___; A: tikason kini̠

chiflar  vi  X: tutu; M: ___; C: ___; A: tutu
2. (muy recio)  X: kisívi̠; M: sikisíví; C: ___; A: kusivi; P: sisivi̠; EJ: sikisívi

chilacayote  m  X: tinduyú; M: ___$, C: ___; A: ti̠nduyu

Chilapa  X: I̠ta Ya̠á; M: ___; C: ___; A: ___

chilate  m  X: ndaí si̠ndi̠kí; M: ___$; C: ndiayǔ síndíkǐ; A: ___

chile  m  X: yaá; M: yaá; C: yaá, A: ya

chile amarillo  X: ___; M: ___; C: ___; A: yaa̠ kuáán

chile guajilllo  X: yaá va̠a; M: ___; C: ___; A: yaa̠ kuáá

chile jalapeño  X: ___; M: ___; C: ___; A: yaa̠ kuii̠

chile rojo  X: ___; M: ___; C: ___; A: yaa̠ kuáá

chile serrano  X: ___; M: ___; C: ___; A: yaa̠ kuii̠

chile verde  X: ___; M: ___; C: ___; A: yaa̠ kuii̠

chillar  vt  1a. X: nda̠i̠ kóó; M: nda̠yu̠ koo; C: ___; A: ___
1b. X: nda̠
i̠; M: ndayu̠; C: nda̠yu̠; A: nda̠yi̠
2.
X: ___; M: ___; C: kayu; A: ___

Chilpancingo  X: Sindia̠á; M: Sindiyaa$, C: ___; A: ___

Chimaltepec  X: Kûxa; M: ___; C: ___; A: ___

chimeco  adj  X: kuíin; M: kuíín; C: ___; A: kuíín

hacer chimeco  1a. X: kukui̠i̠n; M: kukui̠i̠n; C: ___; A: ___
1b. X: ndukui̠i̠n; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse chimeco  1a. X: xakui̠i̠n; M: sakuíín; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kui̠i̠n; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kui̠i̠n; M: ndasa kui̠i̠n; C: ___; A: ___

chinche de jardín  f  X: tiàá; M: ___; C: ___; A: ___

chintete  s  (tipo de lagartija) X: na̠ña̠; M: no existe; C: ___; A: ___

chipiles  s  iva ya̠xín; M: ___; C: ___; A: ___

chisme  m  X: ___; M: tuun vixi; C: ___; A: to̠on vi̠si̠

chismear  vi  X: ka̠a̠n vatá; M: ka̠a̠n vatiá; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: no existe, kavixi; C: ka̠
a̠n vi̠xi̠, kanvíxi; A: ___
3. X: nditúún vatá; M: ___; C: ndatuun vatia$; A: ___

chismoso  adj  X: vatá; M: vatiá; C: vatia$; A: vatá, vata; P: va̠ta

chispa  f  X: ___; M: ___; C: tindíkin; A: ___

chispar  vi  1. X: no existe; M: ___; C: kee nuu; A: ___
2.
X: no existe; M: ___; C: kandata$; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: kee tindikin; A: ___

chistoso  adj  1. ta̠chí; M: ta̠chǐ; C: ___$; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: si̠i̠

chivo  m  X: tixǔú; M: tixúǔ; C: ___$; A: tisúu

chocante  adj  X: chi̠tun; M: chi̠tu̠n; C: ___; A: ___

es un poco chocante  X: i̠chi̠ ini; M: no existe; C: ___; A: yichí ini

ponerse chocante  X: kuchi̠tu̠n; M: ___; C: ___; A: ___

chocolate  m  X: si̠va̠; M: ___; C: ___; A: ___

chotacabras  m  X: o̠ko̠ki̠ví; M: ko̠ko̠ví; C: ko̠ko̠ví, kuasoo$; A: ___

chueco  adj  X: yakuá; M: yakuá; C: ndiakua$; A: ___

hacer chueco  1a. xayakuá; M: ___; C: ___; A: ___
1b.
X: kixaa yakuá; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa yakuá; M: ___; C: ___; A: ___

chupar  vt  X: ___; M: ___; C: ___; A: tivi

chuparrosa  f  X: ndioo; M: ndioo; C: ndioo; A: ndioo

 


D  -  d

 


danza  f  X: yaa; M: yaa̠; C: yaa; A: yaa

dañar  vt  X: ___; M: ___; C: ___; A: kivi̠

daño  m

hacer daño  1. X: sikúvi̠; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M:
ndaa ini; C: ___; A: ___

dar  1. vt  X: taxi; M: ___; C: taxi; A: taxi
2. vt  X: xa
a; M: ___; C: ___; A: ___
3.
v prnl  (producir cosecha) X: kana; M: kana; C: nana$; A: kana
4.
v prnl  (producir) X: kuun; M: kuun; C: ___; A: koon

dar a luz  X: sikákú; M: sakáku; C: sakaku$; A: __

dar pena  X: kukaan nu̠ú; M: kukaan nu̠u̠; C: ___; A: kukaan no̠o̠

de  prep  X: xa̠á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a, A: xa̠

debajo  adv  

debajo de  1. X: kaá; M: kaá; C: ___$; A: ka̠
2. X: ni̠nu̠; M: ___; C: ninu̠$; A: ni̠no̠
3. X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin

deber  vt  1. (dinero) X: kuníká; M: kuníká; C: ___; A: kunika$
2. X: no existe; M: ___; C: ndiakua$; A: ___

débil  adj  X: vitâ; M: vitá; C: vitá; A: vitá

hacer débil 1a. vt  X: xavitâ; M: savitá; C: ___; A: ___
1b. vt  X: kixaa vitâ; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse débil  1a. X: kuvitâ; M: kuvitá; C: kuvitá; A: ___
1b. X: nduvitâ; M: ___; C: ___; A: ___

decaerse  v prnl  1a.  X: kuta̠ma̠; M: kutáma̠; C: ___; A: ___
1b. X: nduta̠ma̠; M: ___; C: ___; A: ___

hacer decaer  X: xata̠ma̠; M: sata̠ma̠; C: ___; A: ___

decaído   adj

estar decaído  X: ndikava ini; M: ___; C: ___; A: ___

muy decaído  X: ta̠ma̠; M: ___; C: ___; A: ___

decidir  1. X: chika̠a̠ ini; M: chikaa ini; C: ___; A: chikaa̠ ini
2. X:
kanda...xa̠á; M: kandia...xaa; C: ___; A: ___

decir  vt  1. X: kachi; M: kachi; C: ___; A: kachi
2. X:
ka̠a̠n; M: ka̠a̠n; C: ka̠a̠n; A: ka̠a̠n

declamar  vi  X: ka̠a̠n ndosó; M: ka̠a̠n ndoso; C: ___; A: kaa̠n ndoso

dedo  m  1. (de la mano) X: ndùkù ndaá; M: ___; C: ___$; A: no̠o̠ nda
2. (del pie) X: ndùkù xa̠
á; M: ___$; C: ___; A: no̠o̠ xa̠

defecar  vi  1a. X: tatá; M: tiatiá; C: tiatiá; A: tatá
1b. X: tatá sì
ví; M: ___; C: ___; A: ___

defectuoso  

ser defectuoso  1a. X: kuchiña; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: nduchi
ña; M: ___; C: ___; A: ___

defender  1a. vt  X: ndikiin...tu̠un; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndiki
in...mii...; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ku̠
u̠n...ndeé (?); M: ku̠u̠n...ndieé(?); C: ___; A: ___

definir palabras  X: ___; M: ___; C: sandúkáxi tu̠un; A: ___

dejar  1a. vt  X: sindôo; M: sandóo; C: ___; A: ___
1b. vi  X: ndo̠o; M: ndo̠ǒ; C: ___; A: ndo̠o
2a. vt.   X: sindikóó; M: sandakoo; C: ___; A: sandakoo$

2b. vi  X: no existe; M: ___; C: ndakoo$; A: ndakoo$

delantal  m  X: mantíli; M: ___; C: ___; A: ___

delante de  prep  X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠

delgado  adj  1. X: kuée; M: kue̠e̠; C: kue̠e; A: kuéé
2. X: lakuan; M: lakí; C: laki$; A: ___
3. X: nîí; M: níǐ; C: níi; A: níi̠; P: nií
4. X: yáxín; M: yáxín; C: yáxín, A: yásín; P: yáxín

5. X: no existe; M: ___; C: kuíin; A: ___

hacer delgado  1a. X: xalakuan; M: salakuán; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa lakuan; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. X: xanîí; M: saníi̠; C: ___; A: ___
2b. X: kixaa nîí; M: no existe; ___; A: ___

3a. X: xayáxín; M: sayáxín; C: ___; A: ___
3b. X: kixaa yáxín; M: no existe; ___; A: ___

ponerse delgado  1a. X: kukuée; M: kukuée; C: kukuée; A: ___
1b. X: ndukué
e; M: ndukuée; C: ___; A: ___
2a. X:
kulakuan; M: kulakuan; C: ___; A: ___
2b. X: ndulakuan; M: ___; C: ___; A: ___
3a. X: kunîí; M: no existe; C: kuníi; A: ___

3b. X: ndunîí; M: ___; C: ___; A: ___
4a. X: kuyáxín; M: kuyáxín; C: ___; A: ___

4b. X: nduyáxín; M: ___; C: ___; A: ___

delgado y facil de quebrar  adj  X: lùkù; M: ___; C: ___; A: luku

delicado  adj  X: i̠í; M: yi̠ǐ; C: ___; A: yi̠i̠

ponerse delicado  X: kuyi̠í; M: kuyíi̠; C: ___; A: kuyi̠i̠

delicioso  adj  X: ya̠sín; M: ya̠si̠n; C: ya̠xin; A: ya̠si̠n

hacer delicioso  X: xaya̠sín; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse delicioso  X: kuya̠sín; M: kuyási̠n; C: ___; A: ___
1b. X: nduya̠sín; M: ___; C: ___; A: ___

delirar  vi  X: ka̠a̠n sáná; M: ___; C: ka̠a̠n sana$; A: ___

delito  m  X: kua̠chi; M: kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi

demasiado  adj  X: no existe; M: ___; C: ni ka; A: ___

demonio  m  X: kití nǎa; M: kití ñǎa; C: kiti naa$, tiñaa$, nañaa$; A: ___; P:

nombre de un demonio y el lugar donde hacen sacrificios  X: ñùù sìsò; M: ___; C: ___; A: ___

demonio que causa fiebre estomacal, gas, diarrea  X: no existe; M: ___; C: Tanioko$; A: ___

denso  adj  X: o̠; M: kóo̠; C: ___; A: ___

ponerse denso  1a. X: kukóo̠; M: kukóo̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndukó
o̠; M: ___; C: ___; A: ___

dentro de  adv, prep  X: ini; M: ini; C: ___$; A: ini
2. prep  X: ti̠xin;
M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin

depender  vi  X: kundaa ini; kundiaa; C: ___; A: ___

derecho  m  1. (autoridad) X: ichí; M: ichí; C ___; A: yichi̠; P: íchi
2. (autoridad) X: no existe; M: ___; C: ___; A: nda̠yi
3. adj  (lado) X: kuá
á; M: kuáá; A: kuáá; P: kuáá
4. adj  (recto) X: ndǎku; M: nda̠kú; C: ___; A: nda̠kú

ponerse derecho  1a. X: kundǎku; M: nunda̠kú; C: ___; A: ___
1b. X: ndundǎku; M: ___; C: ___; A: ___

tener derecho  X: kuu mií...ichí; M: ___; C: ___; A: ___

derrarmar  vi  1. X: to̠o; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: kui̠ta̠; M :kui̠tia̠; C: ___; A: kui̠ta̠

derretir  1a. vt  X: sindútá; M: ___; C: ___; A: ___
1b. vi  X: ndu̠ta̠; M: ___; C: ndu̠tia̠; A: ___

derrumbar  1. vt  X: kani; M: kani; C: kani; A: kani
2. vi  X: ndiku̠
un; M: ___; C: ___; A: ___
3. vi  X: ndiku̠
un sítí; M: ___; C: ___; A: ___
4. vi  X: no existe; M: ___; C: ___; A: ___; P: kinuu ndaa$

derrumbe  s  X: no existe; M: ___; C: sitii$; A: ___

desabrido  adj  1.X: no existe; M: ___; C: axa; A: ___
2.
X: katí; M: katí; C: katí; A: katí; P: katí

desacompletar  v prnl  X: ndundaa; M: ___; C: ___; A: ___

desamarrar  vt  X: ndaxín; M: ndaxí; C: ndaxín; A: ndaxín

desanimado  adj

estar desanimado  X: ndikava ini; M: ___; C: ___; A: ___

desanimar  vt  X: sindíkó ini; M: ___; C: ___; A: ___

desaparecer  vi  X: ndañúú; M: ___; C: ndoñuu$; A: ndañóó

desarrollado  adj  

bien desarrollado  X: numá; M: ___; C: numa$; A: ___

desarrollar  vi  (gente, animales, milpa) X: kuxáá; M: kuxaa; C: ___; A: kuxa

desarrollar desnutrido  1a. X: kutáa; M: kutiaa$; C: ___; A: ___
1b. X: ndutá
a; M: ___; C: ___; A: ___

hacer desarrollar desnutrido  1a. X: xatáa; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa táa; M: no existe; C: ___; A: ___

desatar  vt  X: ndaxín; M: ndaxí; C: ndaxín; A: ndaxín

desayunarse  v prnl  X: kasi ini; M: kasi̠ni; C: ___; A: kasi

desbaratar  vi  X: kani; M: kani; C: kani ~ ta̠ni; A: kani

descansar  vi  1. X: ndikundeé; M: ___; C: ndakindiée; A: nakindee̠; P: ndikindee
2.
X: no existe; M: ___; C: ndixiko$; A: ___

descascarar  vt  (frijoles secos, leña) X: no existe; M: ___; C: ___; A: ndiva

descendiente  m  X: se̠e síkuá; M: xíkuá; C: ___; A: sa̠ya ñani síkuá

descomponer  1a. vt  X: sitîví; M: sativi$; C: ___; A: ___
1b. vi  X: ti̠ví; M: ti̠ví; C: ti̠ví; A: ti̠ví

1c. vi  X: nditiví; M: ___; C: ndati̠ví; A: ___

descompuesto  adj  X: nkí; M: ___; C: ___; A: ___

descontar  vt  X: kindaa; M: kindiaa; C: kindiaa$; A: kindaa

descriar  vt  1a. xatáa; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X:
kixaa táa; M: no existe; C: ___; A: ___

descubierto  adj

estar descubierto  X: kutuvi; M: kutuvi; C: ___; A: 3tivi

descubrir  vt  X: kuná; M: kuñá; C: ___; A: kuná

descuidado  adj  1. X: kuáñú; M: ___; C: kuáñu; A: ___
2. ndi̠kùù; M: ___; C: ___; A: ___

descuidado en el traje  vi  X: no existe; M: ___; C: kachiña; A: ___

descuidosamente  adv  X: kuáñú; M: ___; C: kuáñu; A: ___

desde  adv  1. X: nda̠; M: ___; C: ndiá; A: nda̠
2. X: tu̠
va; M: ___; C: ___; A: ___
3. (mientras) X:
nani; M: ___; C: ___; A: ___

desear  vt  1a. X: kuya̠sín yuú; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: nduya̠sín yuú; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ___; M: ___; C: ___; A: yichi ini

desencajar  vi  1. X: keta; M: kita; C: ___; A: keta
2.
X: ya̠
a; M: ya̠a; C: yaa; A: ya̠a

desenredarse  vi  X: ndikaa̠; M: ndaka̠a̠; C: ___; A: ___

desenrollar  vt  X: ndikani; M: ___; C: ndakani; A: ___

deseo  

sin deseo  adv  X: a; M: ___; C: ___; A: ___

tiene deseo  X: i̠ ini; M: ___; C: ___; A: ___

desértico  adj  X: yúyú; M: yúú; C: ___; A: yúyú

desfilar  vi  X: kanduu; M: kenduu̠; C: ___; A: ___

desgranar  vt  X: sikôyo; M: sakóyo; C: ___; A: sakoyo

deshacer  vt (ropa) X: ndikani; M: ___; C: ndakani; A: ___

desierto  m  X: yúyú; M: yúú; C: ___; A: yúyú

lugar desérito  s  ikú yúyú; ikú yúú

quedarse desierto  X: nduyúyú; M: no existe; C: ___; A: ___

deslocar  vi  1. X: keta; M: kita; C: ___; A: keta
2.
X: ya̠
a; M: ya̠a; C: yaa; A: ya̠a

desmayarse  v prnl  X: kuvi ndiûu; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: kuvi tóó; M: kuvi tóó; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: kuvi yíí; C: ___; A: ___

desnudo  adj  X: chálá; M: chala; C: yala$; A: ___; P: chálá

desnutrido  adj  a

estar desnutrido  1a. X: kuxivâko; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: nduxivǎko; M: ___; C: ___; A: ___

desobedecer  vt  1a. X: xaso̠o; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa so̠
o; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: ya̠
a nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: ___; A: kasa toon

desobediente  adj  X: so̠o; M: soo̠; C: soo̠; A: so̠o

desordenado  adj  (cabello) X: ta̠ka̠; M: ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; A: ___

despacio  adj  1. X: kuée; M: kuée; C: kuéé; A: kuéé
2. X: ya̠a̠; M: ___; C: ya̠a̠; A: ___

desparramar  vi  X: no existe; M: ___; C: kandati; A: ___

despedazar  1a. vt  X: sikuáchí; M: ___; C: sakuachi; A: sakuachi
1b. vi  X: kuachi; M: kuachi; C: ___; A: kuachi

despedir  vt  1. X: ka̠a̠n ndióxi̠; M: kaan ndioxi$; C: ka̠a̠n ndioxi$; A: ___
2a. X: ndaí; ndia̠yú; C: ndia̠yú; A: nda̠yí

2b. X: no existe; M: kundia̠yú; C: kundia̠yú; A: ___

despejarse  vi  (el cielo) X: ndikuná; M: ndakuiñá; C: ndakuná; A: nakona

despertar  1. vt  X: sindikôo; M: ___; C: sandóto; A: ___
2. vi  X: ndikáxín ini; M: ndukáxin ini; C: ndukaxin$; A: nakáxín ini

3. vi  X: ndoto; M: ___; C: ndoto; A: ___

despierto  adj

estar despierto  X: kundito; M: kundito; C: ___; A: ___

despreciar  vt  1a. X: xachi̠tun; M: sachi̠tu̠n; C: ___; A: ___
1b. vt  X: kixaa chi̠tun; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. v prnl  X: kuchi̠tu̠n; M: ___; C: ___; A: ___
2. vt  X: no existe; M: kuñú
ú; C: ___; A: ___

después  1a. adv  X: 3ndii; M: ___; C: ___; A: ___
1b. adv, conj  X: si̠ndí
í; M: ___; C: sandíí; A: sondii$

destapar  vt  X: kuná; M: kuñá; C: ___; A: kuná

destemplar  vi  X: kui̠yá; M: xi̠ya̠; C: ndu iyá; A: kuiya

destruir  1a. vt  X: kani; M: kani; C: kani; A: kani
1b. vt  (ropa) X: ndikani; M: ___; C: ndakani; A: ___
1c. vi  X: ___; M: ___; C: ta̠ni; A: ___
2a. vi  X: ndi
i xa̠á; M: ___; C: ___; A: ndii xa̠
2b. vt  X: sindí
í xa̠á; M: ___; C: ___; A: sandii xa̠
3a. vt  X: sitîví; M: sativi$; C: ___; A: ___
3b. vi  X: ti̠ví; M: ti̠ví; C: ti̠ví; A: ti̠ví

desviarse  vi  X: kunini; M: kununi; C: ___; A: kunini

detener  vt  1a. X: kasi; M: kasi; C: ___; A: kasi
1b. X: ndasi; M: ndasi; C: ndasi; A: ndasi

determinar  vt

determinar el precio  X: kanda ya̠vi; M: ___; C: ___; A: ___

detrás de  adv  X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠

devolver  1a. vt  X: sindíkó ko̠o; M: ___; C: sandíkó; A: ___
1b. vi  X: ndikó; M: ndikó; C: ndikó; A: ndikó

día  m  1. X: ki̠ví; M: ki̠vi̠; C: kii$; A: ki̠vi̠
2. (la parte del día cuando hay luz del sol) X: nduví; M: ___; C: ___; A: ndiví

día después de pasado mañana  X: iñû; M: iñǔ; C: ___; A: ___

día santo  X: ki̠ví yi̠í; M: ki̠vi̠ yíi̠; C: ___; A: ___

día y noche  X: nduví niuu; M: ___; C: ___; A: ___

en cuatro días  X: iñû; M: iñǔ; C: ___; A: ___

en cinco días  X: no existe; M: ikún; C: ___; A: ikún

hace cuatro días  X: ka̠ñuu; M: ka̠ñuu; C: ___; A: ___; P: no existe

unos días  X: u̠vi̠ ndaá ki̠ví; M: ___; C: ___; A: ___

diablo   m  X:kití nǎa; M: kití ñǎa; C: kiti naa$, tiñaa$, nañaa$; A: ___; P: timiaa$

diario  adv  X: vitin ta̠a̠n; M: ___; C: ___; A: ___

diarrea  f

causar diarrea  X: sikúún ti̠xin; M: ___; C: ___; A: sakoon ini

tener diarrea  X: kuun ti̠xin; M: ___; C: ___; A: koon ini

dibujar  1a. vt  X: sináná; M: sanana; C: ___; A: sanána
1b. X: nana; M: ___; C: ___; A: ___

diente  m  X: nu̠u: M: nu̠u; C: nu̠u; A: no̠o

diente canino  X: nu̠u tìnà; M: ___; C: ___; A: ___

diente chico y descompuesto  X: nu̠u linkí; M: ___; C: nuu tika; A: ___

diez  adj  X: u̠xi̠; M: ___; C: u̠xi, A: u̠xu̠

diferente  adj, adv  X: síín; M: síín; C: ___; A: ___; P: siin

difícil  adj  X: ndíchi; M: ndíchí; C: ___; A: ___
2.
X: vi̠; M: u̠vi̠ ; C: u̠vi, A: yo̠vi̠

hacer difícil  1a. X: xakini; M: sakíni; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kini; M: no existe; C: ___; A: ___

dificultad  f
con mucha dificultad
 X: tùví ndióxi̠; M: ___; C: ___; A: ___

difunto  m  X: ndìì; M: ndi̠i; C: ndi̠i; A: ndi̠i; P: ndíí

dinero  m  X: ún; M: xu̠ún; C: xu̠ún; A: si̠ún

dinero de cobre  X: kàà kuáa; M: ___; C: kaa xuun kuaa; A: ___

Dios  m  X: Ndióxi̠; M: Ndióxi̠; C: Ndióxi̠; A: Ndiós

directamente  adv  X: mí; M: ___; C: ___; A: ___

disciplinar  vi  X: ka̠a̠n; M: ka̠a̠n; C: ka̠a̠n; A: ka̠a̠n

discurso  m

dar un discurso  X: ka̠a̠n ndosó; M: ka̠a̠n ndoso; C: ___; A: kaa̠n ndoso

discutir  vt  1. X: kani táán; M: kani táán ~ kataan; C: katáán; A: kani táan
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: naa

disentería  X: tatá...ni̠í; M: ___; C: ___; A: kue̠e̠ ni̠i̠

tener disentería  vi  1. X: ni̠í ndoo; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: tatá...ni̠í; M: ___; C: ___; A: ___

dislocar  vi  X: keta; M: kita; C: ___; A: keta
X: no existe; M: ___; C:
kandata$; A: ___

disnivelado  adj  X: kua̠to̠; M: ___; C: ___; A: ___

dispersar  1a. vt  X: no existe; M: ___; C: sandútia̠; A: ___
1b.
v prnl  X: ndu̠ta̠; M: ___; C: ndu̠tia̠; A: ___
1c. v prnl  X: no existe; M: ___; C: ndandu̠tia̠; A: ___
2. v prnl  X: kui̠ta̠ yává; M: kui̠tia̠ yává; C: ___; A: __

disponer  vi  X: ka̠a̠n táán; M: ka̠táa̠n ~ kataan; C: kataan; A: ___

disputar  vt 1a. X: xandáxá; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X:
kixaa ndáxá; M: no existe; C: ___; A: ___
2. vt  X: sikání tá
án; M: ___; C: sakataan$; A: ___

distinción

hacer distinción de personas  X: no existe; M: kuñúú; C: ___; A: ___

distribuir  vt  X: ___; M: ___; C: xa̠xa̠; A: ___
1b. X: ndixaxá; M: ___; C: ndaxaxa̠; A: ___

disuadir  vt X: no existe; M: ___; C: kindiaa nuu$; A: ___

dividir  1a. X: vt nditaví; M: ndataví; C: ndatavi; A: ___
1b.
X: vi  ndita̠ví; M: ndatavǐ; C: ___; A: ___

dividir en medio  X: taví sava; M: ___; C: ___; A: ___

divieso  m  X: ta̠a; M: ___; C: ___; A: ___

doblar  vt

doblar la mano  vt  X: xa ikín ndaá; M: ___; C: kasa íki ndaá; A: ___

doce  adj  X: u̠xi̠ u̠vi̠; M: ___; C: uxuvi$; A: ___

doctor  m  X: ndotór; M: ___; C: ___; A: ___

documento  m  1. X: ata; M: ata; C: ata; A: ___
2. X: tùtù; M: tutu ; C: tutu; A: tutu ; P: tutú

documento dando permiso llevar animales de un lugar a otro  X: no existe; M: ___; C: páse; A: ___

doler  vi  1.  X: ku̠vi̠; M: kuvi̠; C: ___; A: kivi̠
2.  (cabeza o vientre) X: kaxí; M: kaxǐ; C: kaxi; A: kaxi

doler un poco  X: ku̠vi̠ ya̠a̠; M: ___; C: ___; A: ___

dolor  m  (de los músculos; por ej.: de la espalda, hombro o brazo)  X: ní; M: ___; C: kuninu$; A: ___

dolor de hueso  (muy fuerte, hasta que se siente que está despedesándose)  X: no existe; M: ___; C: kua̠chi ikí; A: ___

tener dolor  vi  X: no existe; M: ___; C: kuninu; A: ___

tener dolor de cabeza  vi  X: no existe; M: ___; C: kununi xini$; A: ___

doloroso  adj  X: vi̠; M: ___; C: ___; A: ___

domesticado  adj  X: sa̠na̠; M: sa̠na̠; C: ___$; A: sa̠na̠
2. X: no existe; M: ___; C: tata; A: ___

dominar  vt  X: xamáso; M: ___; C: kasa maso$; A: ___
X:
kixaa máso; M: no existe; M: ___; C: ___

X: ndasa máso; M: ___; C: ___; A: ___

dónde?  adv  1. (precede sustantivos y pronombres) X: a̠; M: ___; C: ___; A: ___
2.
(precede verbos) X: míí; M: ndiá mií; C: ___; A: mí, P: míí ~ michi
3. (contracción de míí dónde y ichí camino) X: míchí; M: ___; C: ___; A: míchí

4. X: ___; M: ___; C: yachi$; A: ___

donde  adv  1. X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠ ~ no̠
2. X: no existe; M: ___; C:
ndiá; A: ___

dormir  vi  1. X: ku̠su̠n; M: ku̠su̠; C: ku̠su̠n; A: ku̠su̠n
2. (hablando con un niño) X: mími; M: no existe; C: ___; A: ___

dormir con los ojos entreabiertos  X: ku̠su̠n leko; M: no existe; C: ___; A: ___

dormir profundamente  X: na̠á ini; M: ___; C: ___; A: ___

hacer dormir  vt  X: sikúsu̠n; M: ___; C: ___; A: ___

hacer dormir profundamente  X: sinâá ini; M:   sanaa ini$; C: ___; A: ___

dos  adj  X: u̠vi̠; M:___; C: u̠vi; A: o̠vi̠

dos años pasados  X: ava kán; M: ava kán; C: ava kán; A: ___

dos días después de pasado mañana  X: no existe; C: ___$; A: ikún

dos manos llenas  X: tikoo ndaa$; M: ___; C: tiko ndaa$; A: ___; P: tikoyo$

de dos en dos  X: tá u̠vi̠ tá u̠vi̠; M: ___; C: ___; A: o̠vi̠ o̠vi̠

Dos Ríos  X: ___; M: ___; C: Tiauvi$; A: ___

duda

tener duda  X: kaka u̠vi̠ ini; M: no existe; C: ___; A: kaka ini

dudar  vt  1. X: kaka u̠vi̠ ini; M: no existe; C: ___; A: kaka ini
2.
X: ___; M: xa u̠vi̠ ini; C: ___; A: ___

duende  m  (de animal o de gente) X: sa̠ki̠; M: sa̠ki̠; C: ___; A: ___

dueño  m  X: xi̠tòò; M: ixtoo$; C: ___$; A: xitóo

dulce  1a. X: vi̠xi̠; M: vi̠xi̠; C: vi̠xi̠;  A: vi̠si̠
1b.
m  X: ndu̠ú vi̠xi̠; M: ___; C: ___; A: tívi̠si̠
2. adj  X: vi̠xi̠; M: vi̠xi̠; C: vi̠xi̠;  A: vi̠si̠

hacer dulce  1a. vt  X: xavi̠xi̠; M: savi̠xi̠; C: ___; A: ___
1b. vt  X: kixaa vi̠xi̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt  X: ndasa vi̠xi̠; M: ndasa vi̠xi̠; C: ___; A: ___

ponerse dulce  1a. vi  X: kuvi̠xi̠; M: kuvixi̠; C: kuvixi; A: ___
1b. vi  X: nduvi̠xi̠;
M: ___; C: ___; A: ___

duramente  adv  X: é; M: tiéé; C: tiéé; A: téé

durante  prep  X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin

durazno  m  (la fruta) X: nde̠é; M: ndie̠ě; C: ndie̠e̠; A: nda̠ya̠
(el árbol) X: ___; M: ___; C: tun ndie
e$; A: ___

duro  adj  1. X: é; M: tiéé; C: tiéé; A: téé ~ tá
2. (estricto) X: 1
kue̠e̠; M: kue̠e̠; C: kue̠e̠; A: kue̠
3. (tieso) X: ndakú; M: ndaku̠; C: ndaku̠; A: nda̠ku̠
4. (firme) X: tuun; M: ___; C: kutuun; A: ___

duro y elástico  X: xi̠i; M: xiǐ; C: xi̠i; A: ___

hacer duro  1a. X: xa itún; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa itún; M: no existe; C: ___; A: ___
1c: X: ndasa itún; M: ___; C:___; A: ___

hacer duro y elástico  1a. X: xaxi̠i; M: saxiǐ; C: ___; A: ___
1b.
X: kixaa xi̠i; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse duro  X: kutéé; M: kutiéé; C: kutiée; A: ___
X: ndutéé; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse duro y elástico  1a. X: kuxi̠i; M: kuxíi; C: kuxi̠i; A: ___
1b. X: nduxi̠i; M: ___; C: ___; A: ___

 


E

 


económicamente  adv  X: kuíí; M: kuíí; C: ___; A: ___

echado  

ser echado  vi  X: ke̠e; M: ke̠ě; C: ___; A: ke̠e

echar  vt  1. X: chika̠a̠; M: chikaa; C: chikaa; A: chikaa̠
2. (formar tortilla, comal) X: katí; M: katu; C: ___;
3a. (meter) X: ko
ni ndaa; M: koni; C: ___; A: ___
3b.
(meter) X: sikóní; M: sakóni, C: sakoni$; A: ___
 4. (echar) X: ndiso ndee; M: ___; C: ___; A: nandiso
5. (
líquido, sobre algo o alguien) X: sikáá; M: sakáá; C: sakaa; A: ___

echar ganas  vi  X: ndikundéé; M: ___; C: ndakundiee; A: ndukú ndeé

edificio  m  X: vee; M: vee; C: vee; A: vee

ejote  m  X: ndìchì; M: ndi̠chi; C: ___; A: ndi̠chi

flor de ejote  X: ìì; M: ita ndichi$; C: ___; A: ___; P: iya

él  pron  X: ra̠; M: ra̠; C: ta̠, ra̠; A: ta̠, ra

electricidad  f  X: ñu̠u̠; M: ñu̠u̠; C: ñuu; A: ño

elegante  adj  X: sàví; M: ___; C: ___; A: ___

elegido  

ser elegido  X: ta̠nda̠ xa̠á; M: ___; C: ___; A: ___

ella  pron  X: yá; M: ñǎ; C: ñǎ; A: ñá; P: ñá

ello  pron

ello es  X: kúa̠; M: ké; C: ___; A: kía

elote  m  X: ndixín; M: ndixí; C: ndixí; A: ndisi̠

elotito  m  (muy tiernito, que apenas se está formando) X: isá; M: isá; C: ___; A: yisa̠
1. (lo que crece junto con la buena pero no se desarrolla por completo) X: sàtà; M: ___; C: ___; A: ___

embarazada  adj

estar embarazada  1. X: kuñuu se̠e; M: kuñuu see; C: ___; A: koon sa̠ya
2. X:
ke̠e se̠e; M: ke̠ě see; C: ___; A: ___

embargo  

sin embargo  X: saá ni; M: ___; C: ___; A: ___

embarrado  adj

estar embarrado  X: kuchi; M: kuchi; C: kuchi; A: kuchu

emblanquecerse  vi  1a. X: kuyaa; M: kuyaa; C: kuyaa$; A: ___
1b. X: nduyaa; M: nduyaa; C: ___; A: ___

emborrachar  1. vt  X: sikóó; M: sakóó; C: ___; A: sakoo
2.
vi  X: koo; M: koo; C: koo; A: koo; P: koo$
3. vi  X: ___; M: ___; C: xini; A: ___

embrocar  vt  1. (obj. sing.) X: chindúú ndee; M: ___; C: ___; A: ___
2.
X: kata ndee; M: no existe; C: ___; A: ___

embrujado  

ser embrujado  1a. X: kukíví; M: kukíví; C: ___; A: ___
1b. X: ndukíví; M: ___; C: ___; A: ___
2a. X: kukué
e; M: no existe; M: ___; A: ___
2b. M: ndukue
e$; M: ndukuee$; C: ___; A: ___
3.
X: no existe; M: ndu̠chi̠ña; C: ___; A: ___

embrujar  vt  1a. X: xatási; M: xatasi$; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa tási; M: no existe; C: ___; A: ___

empacharse  vi  X: na̠na̠; M: ___; C: ___; A: ___

empeñado  adj

estar empeñado  X: no existe; M: ___; C: kandia$; A: ___

empeñar  vt  X: kakin ndaa; M: ___; C: kakin ndiaa; A: ___

empezar  vt  1. X: kixáá; M: xaa; C: kixaa$; A: kixáá; P: kixaa$
2. (meses y años) X: kichiñu; M: ___; C: kichiñu; A: ___

empleo  m  X: chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño

empobrecer  1a. vt  X: xandávi; M: ___; C: kasa ndavi$; A: ___
1b. vt  X: kixaa ndá
vi; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt  X: ndasa ndá
vi; M: ___; C: ___; A: ___
1d. v prnl  X: kundá
vi; M: kundáví; C: kunda̠ví; A: ___
1e. v prnl  X: ndundá
vi; M: ___; C: ___; A: ___

empollar  vt  1. (gallina) X: nde̠e chíyo̠; M: ___; C: ___; A: ___
2. (gallina, cucaracha, mosca) X: ta̠
ví; M: ta̠vǐ; C: ta̠vi̠; A: ta̠vi̠

empujar  vt  1a. X: chindaá; M: chindaá; C: ___; A: chindaá
1b. X: no existe; M: chindáni; C: chindani$; A: ___
2a. (para abajo) X: ka̠ta̠vi̠; M: katavi̠; C: ___; A: katavi̠
2b. X: ka̠ta̠vi̠ tá
án; M: ___; C: katavi taan; A: ___
3. X: ___; M: tianda
a; C: ___; A: ___

en  prep  1. (sobre) X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠
2. (encima) X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠

encabritarse  vi  X: kandiso; M: ___; C: kandiso; A: ___

encaje  m  X: ndikín; M: ___; C: ___; A: ___

encargar  vt  1. (con alguien) X: kata ndaa; M: tiandiaa; C: ___; A: ___
2. X: kundaka; kundiaka; C: kundiaka; A: ___

encelar  vt  1a. X: xakuíñu; M: sakuíñu; C: ___; A: kasa kuíni̠
1b. X: kixaa kuíñu; M: no existe; C: ___; A: ___

encender  1. vt  (algo con flama) X: chika̠a̠ ñu̠u̠; M: chikaa ñu̠u̠; C: ___; A: chikaa̠ ño
2. vt  X: no existe; M: no existe; C: chiñu̠
u̠; A: ___
3a. vt  X: tuun; M: tuun; C: kutuun$; A: no existe
3b.
vi  X: tu̠u̠n; M: tu̠u̠n; C: ___; A: to̠o̠n
3c. vt  X: no existe; M: ___; C: ___; A: natoon
4. vt  (prender, requemar) X: ndika
mi; M: ndakami; C: ___; A: ndikami
5. vt  X: no existe; M: vikun; C: vikun$; A: ___

encerrado  adj

estar encerrado  X: kuñuu; M: kuñuu; C: ___; A: kuñóo

encerrar  vi  X: kundasi ndaa; M: ndasi ndiáá; C: ___; A: ___

encima  adv  1. (arriba) X: ni̠nu; M: ___; C: ___; A: ni̠no
2. X: ___; M: ___; C: toto; A: ___

encima de  prep  X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠

estar encima  1a. (suj. sing.) X: kunúú; M: kunuu; C: ___; A: kanoo
1b.
(suj. pl.) X: kundósó; M: kundosǒ; C: ___; A: ku̠ndóso
1c. (suj. pl.) X: ndikundosó; M: ___; C: ___; A: ___

poner encima  1. (obj. sing.) X: chinúú; M: chinúú; C: ___; A: chinoo
2. (obj. pl.) X: tisó; M: tíso; C: ___; A: chisó ~ chindoso̠
3. X: no existe; M: kani ndoso̠; C: ___; A: kani ndoso̠
4. X: no existe; M: ___; C: ___; A: kata ndoso̠

encino  m  X: tiàtá; M: ___; C: tun suvi$; A: ___

tipo de encino  1. (tiene bellotas grandes) X: ___; M: ___; C: tisuvi$; A: ___
2. (tiene bellotas chicas) X: ___; M: ___; C: tundii$; A: ___

encinta  adj

estar encinta  1. X: kuñuu se̠e; M: kuñuu see; C: ___; A: koon sa̠ya
2. X:
ke̠e se̠e; M: ke̠ě see; C: ___; A: ___

encogerse  v prnl  1a. X: kuloo; kuloo; C: kuloo; A: ___
1b. X: ndulo
o; M: ___; C: ___; A: ___

encontrar  1a. vt  X: ndikitáán; M: ndakitáán; C: ndakitáán; A: nakitáán
1b. vt  X: nditaan; M: ___; C: ___; A: ___
2a.
vt  X: ni̠í; M: niǐ; C: nii; A: nii
2b. vt  X: no existe; M: ___; C: ndaní
i; A: nani
3.
vi  (algo perdido) X: ndeta; M: ___; C: ___; A: ___

encorvarse  vi  X: kandeta; M: kandita; C: kandita; A: kandeta

enderezar  v prnl  1a. X: kundǎku; M: nunda̠kú; C: ___; A: ___
1b. X: ndundǎku; M: ___; C: ___; A: ___

enderezarse  v prnl  1a. X: kundǎku; M: nunda̠kú; C: ___; A: ___
1b. X: ndundǎku; M: ___; C: ___; A: ___

endulzar  1a. vt  X: xavi̠xi̠; M: savi̠xi̠; C: ___; A: ___
1b. vt  X: kixaa vi̠xi̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt  X: ndasa vi̠xi̠; M: ndasa vi̠xi̠; C: ___; A: ___
1d. v prnl  X: kuvi̠xi̠; M: kuvi̠xi̠; C: kuvixi; A: ___
1e. v prnl  X: nduvi̠xi̠; M: ___; C: ___; A: ___

endurecerse  v prnl  1. X: kutéé; M: kutiéé; C: ___; A:___
2. X: ___; M: ___; C:
kundúu̠; A: ___

enegrecer  1a. vt  X: xandáá; M: sandiáá; C: ___; A: __
1b. X: vt  kixaa ndáá; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: vt  ndasa ndáá; M: ndasa ndiáá; C: ___; A: ___
1d. X: vi  kundiáá; M: kundiáá; C: kundiaá; A: ___
1e. X: vi  ndundáá; M: ___; C: ___; A: ___

enemigo  adj  X: no existe; M: ___; C: ___; A: kuini

enfadarse  v prnl  1. X: kundasí; M: ndasi; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: kucha
an ini$; C: ___; A: ___

enfermar  1a. vt  X: xakue̠e̠; M: ___; C: kasa kuee$; A: ___
1b.
vt  X: kixaa...kue̠e̠; M: no existe; C: ___; A: ___
2. vt  X: ki
in kue̠e̠; M: ___; C: ___; A: ___
3. v prnl  X: ku̠
vi̠; M: kuvi̠; C: ___; A: kivi̠
4. v prnl  X: ___; M: ___; C: xixi$; A: ___

enfermedad  f  X: kue̠e̠; M: kue̠e̠; C: ___$; A: kue̠

enfrentar  vt  X: no existe; M: ___; C: ndikun$; A: ___

enfrente

estar enfrente  X: koto ndaa; M: koto ndiaa; C: ___; A: ___

enfriar  vt  1a. sindîko; M: ___; C: ___; A: sandiko
1b. v prnl  X: ndi̠ko; M: ndiko̠; C: ___; A: ndi̠ko
2a. v prnl  X: kuvi̠xin; M: kuvixin; C: ___; A: nduvixi̠n
2b. v prnl  X: nduvi̠xin; M: ___; C: nduvixin; A: ___

engañar  vt  1a. X: xamáña; M: samáñá; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa máña; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: sindá
vi; M: ___; C: sandavi; A: sandávi;

engañoso  adj  X: síkí; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse engañoso  1a. X: kumáña; M: kumáñá; C: ___; A: ___
1b. X: ndumáña; M: ___; C: ___; A: ___

engordar  1a. vt  (a un animal) X: sindáa; M: sandaa$; C: ___; A: sandaa
1b.
v prnl  X: ndaa; M: ndaa; C: ndaa; A: ndaa
2a. vp  X: kundu
ú; M: ___; C: ___; A: ___
2b. vp  X: ndundu
ú; M: ___; C: ndunduú; A: ___

enmohecer  1a. vt  X: sikûxin; M: ___; C: ___; A: ___
1b. v prnl  X: ku̠xin; M: kuxi̠; C: kuxi; A: ku̠su

enmudecer  1a. vt  X: xame; M: sami̠mi̠; C: ___; A: ___
1b.
v prnl  X: kumemé; M: kumimi̠; C: ___; A: ___
1c. v prnl  X: ndume
mé; M: ___; C: ___; A: ___

enojar  1a. vt  (causar enojo) X: xakue̠e̠; M: ___; C: kasa kuee$ ~ sakuee$; A: ___
1b.
vt  X: kixaa kue̠e̠; M: no existe; C: ___; A: ___
2a.
vt  (causar enojo) X: sisâá;

hacer enojar  1a. vt  X: sisâá; M: ___; C: ___; A: sasaa̠
2b. v prnl  X: sa̠á ini; M: sa̠ǎ ini; C: ___; A: sa̠a̠ ini

enojoso  adj  X: nda̠xa̠; M: ___; C: ndáxa; A: ___

enredado  adj  (como arbusto o cabello no peinado) X: ndi̠ki̠n; M: ___; C: ___; A: ___

enredar  1. vt  X: ___; M: kava ndúú; C: ___; A: ___
2. v prnl  X: ka̠va̠ nuu; M: ka̠va̠; C: ___; A: ___

enriquecer  1a. vt  X: xakuíká; M: sakuiká; C: ___; A: ___
1b. vt  X: kixaa kuíká; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt  X: ndasa kuíká; M: kuíka; C: ___; A: ___
1d. v prnl  X: kukuíká; M: kukuíka; C: ___; A: ___

1e. v prnl  X: ndukuíká; M: ndukuíka; C: ___; A: ndukuíká

enrojecer  1a. vt  X: xakuáa; M: sakuáa; C: ___; A: ___
1b. vt  X: kixaa kuá
a; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt  X: ndasa kuá
a; M: ndasa kuáa; C: ___; A: __
1d. v prnl  X: kukuá
a; M: kukuáa; C: kukuáa; A: ___
1e. v prnl  X: ndukuá
a; M: ndukuáa; C: ___; A: ___

enrollar  vt  X: no existe; M: ___; C: ndatúví; A: ___

ensanchar  1a. vt  X: xakóó; M: sakóó; C: ___; A: ___
1b.
vt  X: kixaa kóó; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. v prnl  X: kukó
ó; M: kukóó; C: ___; A: ___
1d. v prnl  X: ndukóó; M: ___; C: ___; A: ___
2a. vt  X: xandíka̠; M: ___; C: kasa ndika$; A: ___
2b. vt  X: kixaa ndíka̠; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. vt  X: ndasa ndíka̠; M: ___; C: ___; A: ___
3a. vt  X: xalá
mbá; M: salámbá; C: ___; A: ___
3b. v prnl  X: kulá
mbá; M: kulamba̠; C: ___; A: ___
3c. v prnl  X: ndulá
mbá; M: ___; C: ___; A: ___

enseñado

ser enseñado por  X: sikuáá...ndaá; M: ___; C: ___; A: ___

enseñar  vt  X: sináa̠; M: sañáa̠; C: ___; A: sanáa

ensomar  vi  X: chǒma; M: chi̠má; C: chu̠má; A: chi

ensuciar  1a. vt  X: xaya̠kua̠, M: saya̠kua̠; C: ___; A: ___
1b.
vt  X: kixaa ya̠kua̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt  X: ndasa ya̠kua̠; M: ___; C: ___; A: ___
1d. v prnl  X: kuya̠kua̠; M: kuyakua̠; C: ___; A: ___
1e. v prnl  X: nduya̠kua̠; M: ___; C: ___; A: nduyakua̠

2a. vt  (hacer mugroso) X: xate
e; M: satiéé; C: ___; A: ___
2b. vt  X: kixaa tee; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. v prnl  X: kute
e; M: kutiéé; C: ___; A: ___
2d. v prnl  X: ndutee; M: ___; C: ___; A: ___
3a. vt  X: xakuíín; M: sakuíín; C: ___; A: ___

3b. vt  X: kixaa kuíín; M: no existe; C: ___; A: ___
3c. vt  X: ndasa kui̠i̠n; M: ndasa kui̠i̠n; C: ___; A: ___
3d.
v prnl  X: kukui̠i̠n; M: kukui̠i̠n; C: ___; A: ___
3e.
v prnl  X: ndukui̠i̠n; M: ___; C: ___; A: ___
4a.
vt  X: xakini; M: sakíni; C: ___; A: ___
4b.
vt  X: kixaa kini; M: no existe; C: ___; A: ___
4c.
vt  X: ndasa kini; M: ___; C: ___; A: ___
4d. v prnl  X: kukini; M: kukini; C: kukini; A: ___
4e. v prnl  X: ndukini; M: ___; C: ___; A: ___

ensuciarse con tizne  X: kutu̠ún; M: kuchituun$; C: kutu̠u̠n; A: ___

entenado  m,f  X: se̠e ndávi; M: ___; C: ___; A: ___

entender  1a. vt  X: kunda̠a̠ ini; M: kundáa ini; C: ___; A: kundaa ini
1b. X: no existe; M: kundani$; C: ___; A: ___
2. X: kuni so̠
o; M: kuni soo̠; C: kuni soo; A: koni so̠o
3. X: ___; M: kutuni ini$; C: ___; A: ___
4. (problema) X: ndini̠
í xi̠ní; M: ___; C: ndaníi xíni; A: ___

entendimiento  m  X: ___; M: ___; C: xini tuni$; A: ___

enterar  vt  X: kunda̠a̠ ini; M: kundáa ini; C: ___; A: kundaa ini

entero  adj  X: níí; M: níí; C: níí; A: níí; P: níí

enterrar  1a. vt  X: sindúxi̠n; M: sandúxin; C: ___; A: sanduxun
1b. v prnl  X: ndu̠xi̠n; M: nduxi̠n; C: ndu̠xi̠n; A: ndu̠xu̠n

2. vt  (parcialmente) X: tuvi; M: ___; C: ___; A: ___

entonces  conj  1a. X: ta saá; M: ___; C: ___; A: ___
1b. M: saá; C: ___$; A: saá

entrar  vi  1a. X: ke̠e; M: ke̠ě; C: ___; A: ke̠e
1b.
(permanente; casi siempre con suj. pl.) X: nde̠e; M: ___; C: ___; A: ___
2. (suj. sing.) X: ke̠ta
; M: kita̠; C: ___; A: ke̠ta
3a. X: ki̠
vi; M: ki̠vi; C: ki̠vi; A: ki̠vi
3b. X: ndi̠
vi; M: ndi̠vi; C: ___; A: ndi̠vi

hacer entrar  X: sikîvi;  M: sakívi̠; C: ___; A: ___

entre  prep  1. X: kui̠ín; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: tañu, M: ___; C: tiañu$; A: taño

3. X: no existe; M: ___; C: iini$; A: ___

entristecerse  v prnl  1a. X: kundíi ini; M: kundi̠i ini; C: ___; A: ___
1b. X: ndundíi, M: ___; C: ___; A: ___

2a. X: kuchíñá ini; M: kuchíñá ini; C: ___; A: ___
2b. X: nduchíñá ini; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: kusuchí ini; M: kusúchí ini; C: kusuchi ini; A: kuchuchú ini
4. X: no existe; M: kuchaan ini$; C: ___; A: ___

entumirse  vi  X: xi̠xín; M: xi̠xi̠n, C: ___; A: xi̠xin

envase m

envase de plástico  X: nda̠ka̠; M: ndia̠ka̠; C: ___; A: nda̠ka̠

envejecer  1a. vt  X: xayatá; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. vt X:
kixaa yatá; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. v prnl  X: kuyatá; M: kuyatá; C: kuyatá; A: ___
1d. v prnl  X: nduyatá; M: nduyatá; C: ___; A: ___

2a. vt  X: xachée; M: sachée; C: ___; A: ___
2b. vt  X: kixaa chée; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. vt  X: no existe; M: ndasa chée; C: ___; A: ___
2d. v prnl  X: kuchée; M: kuchéé; C: kuchée̠; A: ___
2e. v prnl  X: nduchée; M: ___; C: nduchée̠; A: ___
3a. v prnl  (suj. sing.) X: kuká
nú; M: kukánú; C: ___; A: ___
3b. v prnl  X: ndukánú; M: ___; C: ndukánu; A: ___
4a. v prnl  (suj. pl.) X: kuná
nú; M: kunánu̠; C: ___; A: ___
4b. v prnl  X: nduná
nú; M: ___; C: ndunánu; A: ___

enverdecer  1a. vt  X: xakuíî;
1b. vt  X: kixaa kuíî; M: no existe
1c. vt  X: ndasa kuîí;
1d. v prnl  X: kukuîí; M: kukuíǐ; C: ___; A: ___
1e. v prnl  X: ndukuîí; M: ___; C: ndukuíi̠; A: ___

enviar  vt  X: tiví; M: tiví; C: tiví; A: (raro)

envidia  f

tener envidia  X: ku̠ní ini; M: kukuíni; C: kuini̠

envidiar  vt  1a. X: xa u̠ní ini; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa u̠ní ini; M: no existe; C: ___; A: ___

envidioso  adj  X: u̠ní ini; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse envidioso  X: ku̠ní ini; M: kukuíni, C: kuini$; A: ___

ser envidioso  X: ___; M: sakuíni̠; C: ___; A: ___

envolver  1a. vt  X: suví; M: suvǐ; C: ___; A: chitivi ~ tiví
1b. v prnl  X: su̠ví; M: ___; C: ___; A: ___

2. vt  X: no existe; M: ___; C: sukun$; A: ___

enyerbado  adj  X: túmí; M: ___; C: túmí; A: ___

epazote  m  X: mìnù nduxí; M: mi̠nu; C: ___; A: mi̠no nduxú

equivocarse  v prnl  X: sana ini; M: naa̠ ini; C: ___; A: sana ini

errar  vt  X: no existe; M: ___; C: sanáá; A: ___

error  m  X: no existe; M: ___; C: ___; A: kíví

eructar  vi  1. X: kee ta̠chí yuú; M: ___; C: kee tachi yuu$; A: ___
2. X: kee xi̠ko̠; M: ___; C: ___; A: ___
3. (de comer mucho) X:
nda
a ini; M: ndaa ini; C: ___; A: ___

hacer eructar  X: tavá...xi̠ko̠ ini; M: ___; C: ___; A: ___

erupción  f
erupción en el piel  X: no existe; M: chikii; C: ___; A: ___

escalera  f
escalera hecho en los árboles  X: kua̠to̠; M: ___; C: ___; A: ___

escama  m  1. X: ndiuchi; M: ___; C: ___; A: ___
2.
X: ___; M: ___; C: xee tiaka; A: ___

escándalo  m

causar escándalo  vt  X: xandeé; M: sandieé; C: ___; A: ___

hacer escándalo  vi  X: ndi̠kui̠so̠; M: ___; C: ___; A: ___

escapar  vi  X: ka̠ku; M: kaku̠; C: kakú; A: kaku

escarabajo bolero, escarabajo pelotero  X: kití sitúví ñuú; M: ___; C: ___; A: ___

escarbar  vt  X: kata; M: katia; C: katia; A: kata
1b. vt  X: no existe; M: ndakatia; C: ndakatia; A: ___
2. vi  (rascar) X: ke
é; M: ___; C: ___; A: ___
3. vi  (rascar) X: ñuu; M: ñuu; C: ___; A: ñoo

hacer escarbar  vt  X: no existe; M: no existe; C: sakatia; A: ___

escarcha  f  X: kaxin; M: kaxin; C: ___; A: ___
2. X: no exiest; M: ___; C:
kaa yú
va; A: ___

escasez  f   1. X: sòkò; M: so̠ko; C: ___; A: so̠ko
2. X: ta̠má; M: ___; C: ___; A: ___

escaso  adj  X: no existe; M: ___; C: mani$; A: ___

escatimar  vi  1a. X: kuxíndá; M: kuxindia$; C: kuxindia$; A: ___
1b. X: nduxí
ndá; M: ___; C: ___; A: ___

escoba  f  X: ndàkù; M: nduku tíví; C: ___; A: ___

escoger  vt  1a. X: ndi̠ka̠xin; M: ndakaxin; C: ___; A: ___
1b.
X: no existe; M: kaxin; C: kaxi$; A: kaxin

esconderse  v prnl  1. X: tisée; M: ___; C: seé; A: chiseé
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: xi̠ko
on

escondido  adj  X: sěe; M: se̠é; C: see$, sii$; A: se̠é

escribir  vt  1a. X: taa; M: tiaa; C: tiaa; A: taa
1b.
X: no existe; M: ndatiaa; C: nditiaa; A: ___

escuchar  vt  1. X: kuni so̠o; M: kuni soo̠; C: kuni soo; A: koni so̠o
2.
X: taa so̠o; M: tiaa soo̠; C: ___; A: ___

escupir  vi  1. X: kata ndaa sìì; M: ___; C: katia tiasii$; A: ___
2. vt  X: ko
ni ndaa (sìì); M: koni ~ kondiaa tiási̠i; C: ___; A: ___

ese  adj  1. (cerca del oyente) X: ña̠á; M: ña̠ǎ; C: ja̠a̠n; A: xa̠a̠n
2. (a la vista) X: kaá; M: ka̠a; C: ka̠an; A: kaa̠; P: kaá

esférico  adj

cosa esférico  X: no existe; M: ___; C: ___; A: sa̠na̠

esforzarse  v prnl  X: chindúsú; M: no existe; C: chindusu; A: ___

espalda  m  1. (lomo) X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠
2.  (hombro) X: so̠ko̠; M: so̠ko̠; C: soko; A: so̠ko̠

poner sobre la espalda  X: no existe; M: ___; C: ndukundiso$; A: ___

espantapájaros  m  X: to̠to̠ nu̠ú itu; M: ___; C: ___; A: ___

espantar  vt  X: xa ívi; M: xayu̠; C: ___; A: ___
1b. vt  X: kixaa í
vi; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt  X: ndasa í
vi; M: ndasa yu̠ví; C: ___; A: ___
1d. vt  X: si
vi; M: sayu̠ví; C: sayu̠ví; A: sayivi
1e.
v prnl  X: ku ívi; M: yu̠ví; C: yu̠ví; A: yi̠ví ~ kuyivi
1f.
v prnl  X: no existe; M: ___; C: ndayu̠ví ini$; A: ___
2a.
v prnl  X: no existe; M: ___; C: yuu; A: ___
2b.
v prnl  X: no existe; M: ___; C: ndayu̠ú; A: ___

español  1. m,f  (gente) X: cho̠pi̠; M: cho̠pǐ; C: ___; A: ___
2.
adj  X: án; M: sáán; C: ___$; A: sáán
3. m  (idioma) X: tu
un sáán; M: ___; C: ___; A: to̠on sáán

esparcido  

ser esparcido  X: no existe; M: ___; C: kuninu̠; A: ___

esparcir  vt  1. X: kata yává; M: katia yává; C: ___; A: ___
2.
X: kui̠ta̠ yává; M: kui̠tia̠ yává; C: ___; A: ___

especia  f   X: ta̠tán; M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n

espejo  m  X: yu̠ú tátán; M: yuu tata$; C: ___; A: yutátá

esperado  

sin esperado  X: na̠á ini; M: ___; C: ___; A: ___

esperar  vt  X: kundatu; M: kundiatu; C: kundiatu; A: kundati

cuando menos lo espera  X: na̠á ini; M: ___; C: ___; A: ___

hacer esperar  X: no existe; M: sakuáchi̠; C: ___
A: ___

estar esperando  1. X: koo tu̠va; M: koo tu̠va; C: ___; A: koo tiva
2. X:
kundoo tu̠va; M: kundee tuva; C: ___; A: ___

sin esperar  X: kua̠a̠n ini; M: kua̠a̠n ini; C: ___; A: ___

esperma  f  X: ___; M: ___; C: tata; A: ___

espesar  1a. vt  X: xanama; M: sana̠ma; C: ___; A: ___
1b. vt  X: kixaa na
ma; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt  X:
ndasa nama; M: ___; C: ___; A: ___
1d.
v prnl  X: kunama; M: kunama; C: ___; A: ___
1e.
v prnl  X: ndunama; M: ___; C: ___; A: ___

espeso  adj  X: nama; M: na̠ma; C: ___; A: yova

espiar  vt  X: kunaní; M: no existe; C: koto nani$; A: koto nani$

espiga  f  X: yokó; M: ___; C: yoko; A: yoko̠

espina  f  X: iñú; M: iñǔ; C: ___$; A: ñiño̠

espinar  vi  X: kui̠so; M: kui̠so̠; C: ___; A: ___

espinilla  f  X: tioko̠; M: ___; C: ___; A: ___

espinoso  adj  X: iñú; M: iñǔ; C: ___$; A: ñiño̠

espíritu  m  1.(de un muerto) X: níma̠; M: níma̠; C: níma̠; A: níma̠; P: níma̠
2. (implica un espíritu de un muerto) ta̠chí; M: ta̠chǐ; C: ___$; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí

esposa  f  X: i; M: síí; C: ___; A: síí

esposo  m  X: ií; M: iǐ; C: iǐ; A: yii̠; P: ií

espuela f

espuela de gallo  X: ___; M: ___; C: kaa chéle; A: ___

espuma  f  X: chi̠ñu̠; M: lo̠lo̠ (de jabón); ñu̠ñu̠ (de refresco o por hervir); C: ñuñu ~ inu$; A: chi̠ki̠ño̠; P: chu̠ñu̠

esquina  f  X: tútún; M: ___; C: tutun$; A: ti̠to̠n

esquinar  1a. vt  X: xatútún; M: ___; C: kasa tutun$; A: ___
1b. vt  X: kixaa tútún; M: no existe; C: ___; A: ___

estaca  f  1. X: ndùyù; M: ___; C: ___; A: ___
2. (arado) X: ya̠tá; M: ya̠tǎ; C: ___; A: ya̠ta̠
3. (para plantar) X: ___; M: ___; C: ___; A: ya̠ta̠ nda

estar  vi  1. (en su propio lugar; suj. sing.) X: ku iin; M: ku iin; C: ___; A: ___
1b.
(sentados o acostados en su propio lugar; suj. pl.) X: kundoo; M: kundee; C: kundee; A: kundoo
2. (en un lugar más o menos cerrado; suj. pl.) X: kundo
ni; M: kundoni; C: ___; A: ___
3.
(ser, haber) X: koo; M: koo; C: ___; A: koo
4. (
sentado o acostado; suj. sing.) X: kundúú; M: kundúǔ; C: kundúu (sentado), kandúu (acostado); A: kandúu (acostado)
5. (fuera de la vista o dentro de algo) X: ndikaa̠; M: ___; C: ___; A: nakaa
6. (enfocando en el principio de la existencia) X: tu̠vi; M: tu̠vi; C: ___; A: ti̠vi
7. (quedar) X: kindo̠o; M: kindoo; C: ___; A: kindoo

es que  X: kúa̠; M: ké; C: ___; A: kía

está  X: káá; M: káá; C: ___; A: káa

estar en  1. X: kunúú; M: kunuu; C: ___; A: kanoo   
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: koon

este  adj  X: ó; M: yóo; C: yóo̠; A: yóo; P: yóó

estéril  adj  X: núma̠; M: ___; C: ___; A: ___

estiéricol  m  X: ví; M: ___; C: ___; A: siví kiti̠

estíptico  adj  X: yatu; M: atǔ; C: atu$ ~ asun; A: ___

ponerse estiptico  1a. X: kuyatu; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: nduyatu; M: ___; C: ___; A: ___

estirar  1a. vt  X: sikáa̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1b.
v prnl (como culebra) X: ka̠a̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: sindikáá; M: sandákáa̠; C: sandakaa̠; A: ___

1d.
vi  X: ndikaa̠; M: ndaka̠a̠; C: ___; A: ___
2a. vt  (extender para alcanzar) X: xayóko; M: sayóko; C: ___; A: ___
2b. vt  X: kixaa yóko; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. v prnl 
X: kuyóko; M: kuyókó; C: ___; A: ___
3. vt  X: xitá; M: xi̠tá; C: xi̠tá; A: si̠tá
4. vi  X: no existe; M: ___; C: ndandee$; A: ___

estómago  m  X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin

estornudar  vi  X: kaxán; M: kaxán; C: ___; A: ka̠xi̠n

estrangular  vt  1. X: koní...su̠kún; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: kua̠xin; M: kuaxi̠n ~ kua̠xi̠ su̠kǔn; C: ___; A: ___
3. X: ___; M: ___; C: ___; A: ___; P: xa

estrañar  vi  X: no existe; M: kutáti ini; C: ___; A: ___

estregar dientes  X: ndikaxí nu̠u; M: ___; C: ___; A: ___

estrella  f  X: kìmì; M: tiu̠u̠n; C: ___; A: ki̠mi; P: ki̠mi̠

estricto  adj  X: kue̠e̠; M: kue̠e̠; C: kue̠e̠; A: kue̠

estudiar  vt  1. X: kavi; M: kavi; C: kavi; A: kavi
2. X: sikuá
á; M: ___; C: sakuaa; A: sakuaa

examinar  X: koto ndaa; M: kotoni káxí; C: kakáxí koto; A: koto kaxin

excavar  vt  X: kata; M: katia; C: katia; A: kata

excesivamente  adv  X: no existe; M: ___; C: kuvi$; A: ___

excremento  m  X: ví; M: ___; C: ___; A: siví kiti̠

excretar  vi  1a. X: tatá; M: tiatiá; C: tiatiá; A: tatá
1b. X: tatá sìví; M: ___; C: tiatia kini$; A: ___

exigente  

muy exigente  adj  X: é nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___

existir  vi  1a. X: koo; M: koo; C: ___; A: koo
1b. X: xiko̠o; M: ___; C: ___; A: ___

2. (sentado o acostado; suj. sing.) X: kundúú; M: kundúǔ; C: kundúu (sentarse), kandúu (acostarse), kandúu (acostarse)
3. (fuera de la vista o dentro de algo) X: ndikaa̠; M: ___; C: ___; A: nakaa
4. (
enfocando en el principio de la existencia) X: tu̠vi; M: tu̠vi; C: ___; A: ti̠vi

explicar  vi  X: no existe; M: ___; C: ka̠a̠n xavi$; A: ___

explicar  vi  X: ndikani; M: ___; C: ndakani$; A: ___

explotar  1a. vt  X: sikándi̠; M: sakándi̠; C: ___; A: ___
1b.
vi  X: ka̠ndi̠; M: kandi̠; C: ___; A: kandi

exprimir  vt  1a. X: koní; M: kuní; C: kuní; A: ko
1b. X: no existe; M: ___; C: ___; A: nako
ni

extender  vt  X: kakin; M: kakin; C: ___; A: kakin

extender  vt  1c. X: sindikáá; M: sandákáa̠; C: sandakaa̠; A: ___
1d.
vi  X: ndikaa̠; M: ndaka̠a̠; C: ___; A: ___
2a. vt (extender para alcanzar) X: xayóko; M: sayóko; C: ___; A: ___
2b. vt  X: kixaa yóko; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. v prnl 
X: kuyóko; M: kuyókó; C: ___; A: ___

3. vt (algo como falda o rebozo para recibir algo)  X: kata nii; M: tanii; C: kata nii; A: ___
4. vt  (para ver o examinar) X: no existe; M: kata
nu; C: ___; A: ___; P: katanu
5. v prnl  X: ndika
ni; M: ___; C: ___; A: ___
6a. v prnl  (comida) X: kukuí
í; M: no existe; C: ___; A: ___
6b. v prnl  X: ndukuíí; M: ___; C: ___; A: ___
7. v prnl  X: ndikaka; M: ndakaka; C: ndakaka; A: ___

extendido  adj  X: mbá; M: la̠mba̠; C: ___; A: ___

extenso  adj  X: ndíka̠; M: ndíka̠; C: ___$; A: ndíka̠

extinguir  1a. vt  X: ndava; M: ndava; C: ndava; A: ndava
1b. vi  X: nda̠
va̠; M: ___; C: ___; A: ___

extranjero  (persona que no son del pueblo de uno) X: ___; M: ___; C: too; A: ___

extraño  adv  1a. X: síín; M: síín; C: ___; A: ___; P: siin
1b. (personalidad) X: síín ini; M: ___; C: ___; A: ___

 


F  -  f

 


fabricar  X: sikua̠a; M: sakuaa$; C: ___; A: kasa va̠a

fácilmente  adv  X: túví; M: ___; C: ___; A: ___

falda  f  X: xìyò; M: xi̠yo; C: xi̠yo, A: si̠yó, si̠yo

faltar  1a. vt  X: no existe; M: ___; C: samani$; A: kasa mani
1b. vi  X: ku̠ma̠ní; M: kumáni; C: ___; A: kuma̠ni̠
1c. vi  nduma̠ní;
M: ___; C: ___; A: ___

fama  f

tener buena fama  X: kunúú va̠a tu̠un; M: ___; C: ___; A: ___
X: no existe; M:
kunúú to
o; C: ___; A: ___

tener mala fama  X: kunúú kíví tu̠un; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: kunúú kué
e tu̠un; M: no existe; C: ___; A: ___

familia  f  1. X: na̠táán; M: ___$; C: ___; A: ___
2. X: na̠ve
e; M: ___; C: ___; A: navee

familiar  m,f  X: án; M: táán; C: ta̠an, A: táán

fantasma  f  1. X: íná; M: no existe; C: ___; A: ___
2.
(duende)  X: sa̠ki̠; M: sa̠ki̠; C: ___; A: ___

faringe  f  X: ki̠yóo; M: ki̠yóo̠; C: ___; A: ___

fastidioso  

ser fastidioso  X: no existe; M: ___; C: kini ini; A: ___

favor  m  X: ya̠ma̠ní; M: ___$; C: ___; A: ___

estar a favor  1. X: ku̠u̠n ...ndeé; M: ku̠u̠n... ndieé; C: ___; A: ___
2. (de otro) X: ndeé...ku̠u̠n; M: ___; C: ___; A: ___

hacer favor  vt  1a. X: xaya̠ma̠ní; M: ___; C: kasa ñamani$; A: ___
1b. X: kixaa...ya̠ma̠ní; M: no existe; C: ___; A: ___

pedir favor  1. ndukú...ya̠ma̠ní; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: nda̠ka̠n...ya̠ma̠ní; M: ___; C: ___; A: ___

feo  adj  1. X: kini; M: kini; C: kini; A: kini
2. ndasí; M: ___; C: ___$; A: ___
3. (sucio;  cosas, milpa) X: chí
ñá; M: chíña; C: chaan$; A: chíña; P: chaan$
4. (fuerte; por ej.: tormenta) X: í
ná; M: ína; C: ___$; A: ___

ponerse feo  v prnl  1a. X: kukini; M: kukini; C: kukini; A: ___
1b.
X: ndukini; M: ___; C: ___; A: ___

fértil  adj  X: an; M: 2xa̠á; C: ___; A: saán

fertilizar  1a. vt  X: xaxu̠xa̠n; M: ___; C: ___; A: ___
1b. vt  X: kixaa xu̠xa̠n; M: no existe; C: ___; A: ___
v prnl  X: kuxǔxan; M: ___; C: ___; A: ___
v prnl  X: nduxǔxan; M: ___; C: ___; A: ___  

festejar  vt  1a. X: xanú; M: sakánu; C: ___; A: kasa káno
1b. X: kixaa ká
nú; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa ká
nú; M: ndasa kánu C: ___; A: ___
1d. X: siká
nú; M: sakánu; C: ___; A: ___

fibra  f  X: nda̠á; M: nda̠ǎ; C: nda̠a; A: ndaa

fiebre  f  1. X: kaní; M: kaní; C: ___$; A: kani̠
2. X: ___; M: ___; C: ___; A: ___; P: xinu
u$

fiel  

ser fiel  (a otra persona) X: ku̠ndi̠ku̠n tuun; M: kundíku̠n tuun, C: ___; A: ___

fierro  m

fierro candente  X: tu̠ni̠; M: ___; C: tuni̠; A: ___

fiesta  f  X: vikó; M: vikó; C: vikó; A: viko̠

Fiesta de Todos Santos  1. X: Ki̠ví Ndìì; M: Ki̠ví Ndi̠i̠; C: ___; A: ___
2. Vikó Ndìì; M: ___; C: ___; A: Viko̠ Ndii

fijar  vt  X: no existe; M: ___; C: koto ndia; A: ___

fila  f  X: i̠ku̠n; M: i̠ku̠n, ku̠n, ya̠ku̠n; C: ___; A: yiko̠n

filo

sacar filo  X: ndikuún; M: ___; C: ndakuu; A: nakakin

filoso  adj  X: xi̠ín; M: xi̠ǐn; C: ___; A: si̠i̠n

fin  m o f

fin del año  X: xi̠ní kui̠ya̠; M: xi̠ni̠ kuíya̠; C: ___; A: ___

fin del mes  X: xi̠ní yo̠ó; M: ___; C: ___; A: ___

fingir  vi  X: no existe; M: ku̠la̠ndo̠; C: ___; A: ___

fingir que es listo  1a. X: xakama; M: sakama; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa xǐni; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. ndasa kama; M: ___; C: ___; A: ___

fingir que no sabe  1a. X: xaxǐni; M: xaxǐni̠; C: ___; A: ___
1b. X:
kixaa xǐni; M: no existe; C: ___; A: ___
1c
. X: ndasa xǐni; M: ___; C: ___; A: ___

fino  adj  (algo molido) X: ndi̠i̠; M: ___; C: ___; A: ___

firme  adj  X: tuun; M: ___; C: kutuun; A: ___

ponerse firme  v prnl  1a. X: kutuun; M :kutuun; C: tuun$; A: ___
1b. X: ndutuun; M: ___; C: ___; A: ___

firmemente  adv  X: tuun; M: ___; C: kutuun; A: ___

flaco  adj  1. X: (delgado) X: kuée; M: kue̠e̠; C: kue̠e; A: kuéé
2. X: lakuan; M: lakí; C: laki$; A: ___
3. (huesudo) X: leke; M: ikí; C: ikí, leke; A: leke
X: no existe; M: ___; C: ___; A: kata

flauta  f  X: tìlàlí; M: ___; C: ___; A: ___

flauta de carrizo  X: tlalí; M: mbirii

flema  f  X: lalá; M: lalá; C: ___; A: la̠

flexible  adj  X: no existe; M: ___; C: kisi; A: ___

flojera  f

dar flojera  1a. X: kuxúxán; M: kuxúxan; C: ___$; A: ___
1b. X: nduxúxán; M: ___; C: ___; A: ___

flojo  adj  1. (persona, animal) X: xu̠xán; M: xúxan; C: xúxan; A: xúxán; P: xúxán
2. (cosa) X: taya; M: ___; C: ___; A: ___

hacer flojo  vt  1a. X: xaxúxán; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa xúxán; M: no existe; C: ___; A: ___

ser flojo  vi  1a. X: kuxúxán; M: kuxúxan; C: ___; A: ___
1b. X: nduxúxán; M: ___; C: ___; A: ___

flor  f  1. X: ita; M: ita; C: ita; A: yita
2. (hablando con un niño) X: lee; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: ___; M: ___; C: ___; A: yi

flor de calabaza  X: vàyà; M: va̠ya; C: ___; A: ___

flor de ejote  X: ìì; M: ita ndichi$; C: ___; A: ___; P: iya

flor de maguey  X: ta̠ i̠tún; M: ta̠tú; C: ___; A: ___

flor de mayo  X: ita nùní; M:___$; C: ___; A: ___

flor de nochebuena  X: ita ñùú; M:___; C: ___; A: yita ñuú

florecer  vi  X: xaa; M:___; C: ___; A: ___

flotar  vi  1a. X: kunúú; M: kunuu; C: ___; A: kanoo
1b. X: ndikunúú; M: ___; C: ndakunuu$; A: ___
2. X: no existe; M: ndee...nuu$; C: ___; A: ___

fogón  m  X: ya̠á nu̠u̠; M: nu̠u̠; C: nuu; A: nó

follaje  m  X: ñu̠ú; M: ñu̠ǔ; C: ñu̠ú, ñu̠u̠; A: ño̠o̠; P: ñu̠ú

fondo  m  (parte inferior) X: kaá; M: kaá; C: ___$; A: ka̠
2. (falda interior) X: xìyò màá; A: si̠yo̠ ma̠á

formar  vt  1. (tortillas, comal) X: katí; M: katu; C: ___; A: ___; P: katún$
2. (tortillas) X: taa; M: tiaa; C: ___; A: taa

foro  m (cintura de blusa o de pantalón) X: no existe; M: ___; C: koso; A: ___

forúnculo  m  X: ta̠a; M: ___; C: ___; A: ___

forzar  vt  X: xandu̠xa̠; M: sandu̠xa̠; C: ___; A: kasa ndu̠xa̠

fosa nasal  X: ___; M: ___; C: ___; A: yavi̠ si̠ti̠n

fotografía  f  X: naná; M: naná; C: na̠na̠4; A: na̠

frágil  adj  X: ndasun; M: ___; C: ___; A: ___

fragrante  adj  X: támí; M: támí; C: ___; A: támi

fregar  vt  X: ___; M: ___; C: ___; A: xinini

freír  vt  1a. X: sikásu̠n; M: sakásu̠n; C: ___; A: sakason
1b. X:
ka̠su̠n; M: ka̠su̠n; C: kasu̠n; A: kason
2. v prnl  X: kuxǎ
an; M: kuxa̠án; C: ___; A: ___
2b. v prnl  X: nduxǎan; M: ___; C: ___; A: ___

frente  f  X: tààn; M: tiaan; C: tiaan$; A: ta̠ya̠

fresco  adj  X: yó; M: kóyo; C: koyo$; A: ___

ponerse fresco  1a. X: kuvi̠xin; M: kuvixin; C: ___; A: ___
1b. X: nduvi̠xin; M: ___; C: nduvixin; A: nduvixin

frijol  m  1. X: nduchí; M: nduchí; C: ___$; A: nduchu̠
2. X: ___; M: ___; C: yuvá; A: ___

frijol chivo  X: nduchí melá; M: ___; C: ___; A: ___

frijoles martajados  X: ndee u̠vi̠; M: ___; C: ___; A: ___

frijoles molidos  X: ndee ndi̠i̠; M: ___; C: ___; A: ya̠a̠ ndee

planta de frijol  X: iva chíchí; M: ___; C: ___; A: yiva chíchi

frijol blanco y negro con flores lila  X: nduchí ta̠ta kuachí; M: ___; C: ___; A: ___

frijol negro y chiquito  X: nduchí ñuú; M: ___; C: ___; A: ___

frijol rojo y negro; tarda mucho en madurar  X: nduchí tika̠a̠; M: ___; C: ___; A: ___

frijolar  X: iva chíchí; M: ___; C: ___; A: yiva chíchi

frío  adj  X: vi̠xin

ponerse frío  1a. X: kuvi̠xin; kuvixin; C: ___; A: ___
1b. X: nduvi̠xin; M: ___; C: nduvixin; A: nduvixi̠n

sentir frío  X: vi̠xin xíi; M: ___; C: ___; A: vi̠xin xí

fronda  f

fronda de palma  X: ñu̠ú; M: ñu̠ǔ; C: ñu̠ú; A: ño̠o̠; P: ñu̠ú

frondoso  adj  X: o̠; M: kóo̠; C: ___; A: ___

frotar  vt  1a. (sobar) X: kavá; M: kavǎ; C: kava; A: kava
1b. X: no existe; M: ___; C: ndakava; A: ___
2.
X: no existe; M: ___; C: ___; A: kundaa
3. X: no existe; M: ku
ni ndaá; C: ___; A: ___
4. X: no existe; M: ___; C: sanunu$; A: ___

frotar los ojos  X: koní ndaá; M: kuni ndaá; C: ___; A: ___

frugal  adj

hacer frugal  1a. X: xakuíí; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuí
í; M: no existe; C: ___; A: ___

frugalmente  adv  X: kuíí; M: kui̠i; C: ___; A: kui̠i

fruta  f  X: kui̠i; M: kui̠i; C: ___; A: kui̠i

fuego  m  X: ñu̠u̠; M: ñu̠u̠; C: ñuu; A: ño
2. (infección en los labios) X: xíí; M: ___; C: ___; A: ___

fuerte  adj  1. X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndeé
2. (como person, animal, olor, río) X: ndakú; M: ndaku̠; C: ndaku̠; A: nda̠ku̠
3. (lluvia) X: í
ná; M: ína; C: ___$; A: ___
4. X: no existe; M: ___; C: ñi
i$; A: ___

poner más fuerte  1a. X: xandeé; M: sandieé; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ndeé; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vi  X: kundeé; M: ___; C: ___; A: ___
1c. vi  X: ndundeé; M: ___; C: ___; A: ___

fuertemente  adv  1.X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndeé
2. (con toda su fuerza) X: ndinuni lo
o; M: ___; C: ___; A: ___
3. (firmamente) X: tuun; M: ___; C: kutuun; A: ___

fuerza  f  1. X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndeé
X: tindeé ini; M: ___; C: ___; A: ___
X: no existe, M: ___; C: nduxaa$; A: ___

con toda su fuerza  adv  X: ndinuni loo; M: ___; C: ___; A: ___

fumar  vt  X: kami; M: kami; C: ___; A: kami

fumigar  1a. X: xatátán; M: satatǎn; C: kasa tátán; A: kasa ta̠ta̠n
1b. X: kixaa...tátán; M: no existe; C: ___; A: ___

1c. v prnl  X: kutátán; M: kutátán; C: ___; A: kuta̠ta̠n

fundar  vt  X: kakin; M: kakin; C: ___; A: kakin

fusilar  vt  X: kiní; M: kiní; C: kiní; A: kiní


G  -  g

 


gabán  m  X: chílo̠; M: chílo̠; C: ___; A: tikachí si̠ko̠n

gallina  f  X: nduxí; M: nduxí; C: ndiuxí; A: nduxú

gallo  m  X: chele; M: chele; C: chele$; A: nduxú chêe

ganado  m  X: si̠ndi̠kí; M: ___; C: ___$, A: si̠ndi̠ki̠

ganancia  f  X: si̠kí; M: ___; C: ___; A: ___

gana  f

dar ganas  X: kachi ini; M: kachí ini; C: ___; A: kachí ini

tener ganas  X: kutóo; M: kotóo̠; C: ___; A: kutoo
X: no existe;  koo ini (WHERE FROM?)

ganar  vt  1a. X: xakanáa; M: sakanáá; C: kasa kanaa$; A: ___
1b. X: kixaa kanáa; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: kundeé; M: kundie̠e; C: ___; A: kundee

gancho  m  X: chikií; M: chikií ~ chikilí; C:  ___; A: ___

garabato  m  X: no existe; M: ___; C: ___; A: ki

garganta  f  X: su̠kún; M: su̠kǔn; C: ___$; A: si̠ko̠n
X: ki̠yóo; M: ki̠yóo̠; C: ___; A: yiki̠ yóo̠

garra  f  X: chîín; M: chíǐn; C: chíi̠n; A: chíi̠n

garrapata  f  X: tixii$ M: ___$; C: ___; A: ___

garza  f  X: xi̠vàndò; M: samǐ; C: samǐ; A: ___

gas  m

gas intestinal  1. ta̠chí; M: ta̠chǐ; C: ___$; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí

gastado  adj  X: sǐkí; M: ___; C: ___; A: ___

mal gastado  adj  X: sǐkí; M: ___; C: ___; A: ___

gastar  vt  1. X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin
2. (invertir) X:
kusíkí; M: kusíkí; C: ___; A: kusíkí

gatear  vi  X: kaka ndee; M: kaka ndiee; C: ___; A: ___

gato  m  X: vilú; M: míxtún; C: vilú, mixtun$; A: chítón

gato montés  m  X: no existe; M: ___; C: ñañaa; A: ___

gauchupín  s (tipo de araña) X: tiuun$; M: ___; C: ___; A: ___

gemelo  m  X: kuátí; M: kuátí; C: ___; A: kuátí

gemir  1. X: xa̠ka̠n ini; M: xa̠ka̠ ini; C: ___; A: xi̠ka̠n ini
2. X: tana; M: ___; C: ___; A: ___

gente  f  1. (sing.) X: na̠a; M: no existe; C: ___; A: ___
2. (pl.) X:
ìví; M: (na̠)yu̠vii̠, yu̠vǐ; C: yuvi$; A: ni̠vi; EJ: na̠ yuví

girar  vi  X: ka̠va̠ nuu; M: ka̠va̠; C: ___; A: ___

girasol  m  X: no existe; M: ita xikua ñuú$; C: ___; A: ___

gobernar  vt  X: kanda chíñú; M: kandia chuu; C: kandia chuun; A: kanda chiño

golondrina  f  X: tixiko$; M: ___$; C: ___; A: tíxikó ño̠mí

golpe  f  (con la mano abierta) X: xa̠ndá; M: xa̠ndiǎ; C: ___; A: lelé; xa̠nda̠

dar golpecillos acarinadamente  vi  X: no existe; M: ___; C: katu ndiaa; A: ___

golpear  1a. vt  X: kani; M: kani; C: kani; A: kani
1b. v prnl  X: xa̠ni; M: ñani̠; C: ___; A: xani
2a.
vt  X: sitáxi̠n; M: ___; C: ___; A: ___
2b. v prnl  X: ta̠xi̠n; M: ta̠xi̠n; C: ___; A: tasin
3. vi  X: ti̠kue̠
e̠; M: takuee; C: kukuee; A: takue
4. vt  X: no existe; M: no existe; C: ___; A: kaxa ni
ni

gordo  adj  1. X: nduú; M: nduú; C: nduú; A: nduu̠; P: ndúú
2. (grande) X: kánú, ná(pl.); M: kánu (sing.), nanu$ (pl.); C: kánu (sing.),  nu (pl.); A: káno (sing.), náno (pl.); P: kánú (sing.), nánú (pl.)
3. X: no existe; M: ___; C: nduyu$; A: ___
4.
X: ___; M: ___; C: ___A: sa̠
án

ponerse gordo  1a. X: kunduú; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndundu
ú; M: ___; C: ndunduú; A: ___

gorgojo  f  X: tìkìxín; M: ___; C: ___; A: tikisin

gorra  m  X: chako; M: cháko; C: ___; A: châkon

gota  f  X: tíndii; M: ___; C: tinanu$; A: ndii

gotear  vi  X: xi̠in; M: xi̠in; C: ___; A: xi̠in

grabar  vt  X: sikuísó; M: ___; C: sakuiso; A: ___

gracias  interr, f  tixavi; M: ___$; C: ___; A: táxa

grada  f  X: ndiyo; M: ___; C: kuato̠; A: ___

graduar  vi  X: ndee; M: ___; C: ___; A: ___

granada  f  X: ___; M: ___; C: ___; A: tiyoo

grande  adj  1. X: kánú, ná(pl.); M: kánu (sing.), nanu$ (pl.); C: kánu (sing.),  nu (pl.); A: káno (sing.), náno (pl.); P: kánú (sing.), nánú (pl.)
2. X: chée; M: chée; C: chée̠; A: chée

hacer grande  X: xachée; M: sachée; C: ___; A: __
1b. X: kixaa chée; M: no existe; C: ___; A: ___

1c. X: ndasa chée; M: ndasa chée; C: ___; A: __

ponerse grande  X: nduchée; M: ___; C: nduchée̠; A: ___

granero  m  1. M: ___$; C: ___; A: yaka̠
2. (estilo viejo) X:
ya̠ka̠ ñu
ú; M: ___; C: ___; A: ___

granillo  m  X: tùtà ndu̠; M: ___; C: ___; A: tuta ndu

granizo  s  íín; M: ñíí; C: íín, A: ñíí; P: íín

grano  m  X: ndi̠i; M: ndii̠; C: ndi̠i; A: ___

grasa  f  X: an; M: 2xa̠á ; C: ___; A: sa̠án

grasoso  adj  X: xǎan; M: 2xa̠á; C: ___; A: sa̠án

hacer grasoso  1a. X: xaxǎan; M: saxaán; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa xǎ
an; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa xǎ
an; M: ___; C: ___; A: ___

gratis  adj  X: uun; M: ___; C: ___; A: ___

grave  adj  X: vi; M: ___; C: kavi$; A: ___

hacer grave  X: xakávi; M: ___; C: kasa kavi$; A: ___
X:
kixaa kávi; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa ká
vi; M: ___; C: ___; A: ___

greñudo  adj  1. X: ndi̠ki̠n; M: ___; C: ___; A: ___
2.
X: ta̠ka̠; M: ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; A: ___

grillo  m  X: mbrii; M: mbíí; C: ___; A: koselí

gripa  f  X: sàì; M: sayu; C: ___; A: sa̠yi; P: sai$

gris  adj  1. (blancuzo) X: kúxín; M: kúxi; C: kuxi ~ kuxin; A: ___
2. (ahumado) X: no existe; M: ___; C: ñu
ma; A: ___
3. X: xa̠
a̠; M: ___$; C: ___; A: ___

gritar  vi  1a. X: nda̠i̠; M: ndayu̠; C: nda̠yu̠; A: nda̠yi̠
1b. X: nda̠
i̠ kóó; M: nda̠yu̠ koo; C: ___; A: ___
2. X: kana kó
ó; M: kana kóó; C: ___; A: ___

grosero  adj  1. (rebelde) X: ikú ini; M: ikú ini; C: yukú ini; A: ___
2. X: kití; M: kití; C: kití; A: kiti̠
3. (malo) X: nduva̠
a; M: ___; C: ___; A: ndiva̠a
4. X: ta̠chí; M: ta̠chǐ; C: ___$; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí

grueso  adj  1. (algo plano) X: kúkún;  M: kúkún; C: kúkun; A: kuíkon
2. (algo cilíndrico) X: ndu
ú; M: nduú; C: nduú; A: nduu̠; P: ndúú

hacer grueso  1a.X: xakúkún; M: sakúkún; C: ___; A: ___
1b. kixaa kúkún; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse grueso  1a. (algo plano) X: kukúkún; M: kukúkun; C: ___; A: ___
1b. X: ndukúkún; M: ___; C: ndukúkun; A: ___
2a. X: kundu
ú; M: ___; C: ___; A: ___
2b. X: ndunduú; M: ___; C: ndunduú; A: ___

gruñón  

ser gruñón  vt  1a. X: xayuú; M: sayuú; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa yuú; M: no existe; C: ___; A: ___

grupo  m  (manada) X: tivi; M: tivi; C: ___$; A: tivi

guaje  m  X: ndùvà; M: ___$, C: ___; A: ndóko

guajolota  f  X: tiu̠ún tiatán; M: tiuun tiátǎn; C: ___; A: ___

guajolote  1a. m,f  (término general) X: tiu̠ún; M: tiu̠u̠n; C: ___; A: ti̠ún
1b. X: tiu̠ún chée; M: ___$; C: ___; A: ___
2. m  X: ko̠ló; M: kolo; C: kolo; A: ti̠ún; P: kolo, chiko̠lo

guamúchil  s  X: chǐkún; M: chi̠chíkun (la fruta), chi̠chíkun (el árbol); C: ___; A: ti̠chíkún (la fruta),
ton ti̠chíkún (el árbol)

guapo  adj  1. X: latún; M: ndatun ~ latun; C: ___; A: laton
2. X: luvi; M: nduvi; C: nduvi$, A: livi

hacer guapo  1a. X: xalatún; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa latun; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. X: xaluvi; sandúví; C: ___; A: ___

2b. X: kixaa luvi; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. X: ndasa luvi; M: ndasa nduvi; C: ___; A: __

ponerse guapo  1a. X: kulatún; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: ndulatún; M: ___; C: ___; A: ___
2a. X: kuluvi; M: kunduvi; C: ___; A: ___
2b. X: nduluvi; M: ndunduvi; C: ___; A: ___

guardar  1. vt  X: chiva̠a; M: chivaa; C: ___; A: ___; P: chikuaa$
2.
vt  X: no existe; M: taxi va̠a; C: ___; A: taxi va̠a;
3.
vt  X: no existe; M: ___; C: tixi va̠a$; A: ___
4. vt  X: no existe; M: ___; C: ___; A: nataa̠n va̠
a
5. vt  X: no existe; M: ___; C: ndata
an$; A: ___
6a.
vt  (cuidar) X: xakuénta; M: sakuéndá; C: ___; A: ___
6b.
vt  X: kixaa kuénta; M: no existe; C: ___; A: ___
7. v prnl  X: nduva̠
a; M: ___; C: nduvaa; A: nduva̠a

guardar reposo  vt  1a. X: xayi̠í; M: sayi̠ǐ; C: sayii$; A: ___
1b. X: kixaa yi̠í; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa yi̠í; M: ___; C: ___; A: ___

guayaba  f  X: tikuaa$; M: ___; C: ___; A: ti̠kuayúú

guerra  f  X: kua̠chi; M: kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi

guiar  vi  X: kunúú; M: kunuu; C: ___; A: kanoo

gusano  m  1. (término general) X: ko̠lá; M: kolǎ; C: ___; A: ___
2. X: tìkùxí; M: ___; C: ___; A: tikusú

gusano de la tierra  X: ___; M: ___; C: ___; A: ___; P: tikixi ñuu

tipo de gusano  X: ___; M: ___; C: tikona$; A: ___

tipo de gusano que da luz  X: ___; M: ___; C: tindaku ñuu$; A: ___

Guschuapa  X: ___; M: ___; C: Tia̠sáví; A: ___

gustar  vt  1. X: kutóo; M: kotóo̠; C: ___; A: kutoo
2. X: no existe; M: ___; C: kindoo ini...kuni; A: ___
3. X: ndita
an ini; M: ___; C: ___; A: ___

le gusta  X: ___; M: ___; C: xinisii$; A: ___


H  -  h

 


haber  vi  X: koo; M: koo; C: ___; A: koo

hablar  vi  1a. X: ka̠a̠n; M: ka̠a̠n; C: ka̠a̠n; A: ka̠a̠n
1b.
X: no existe; M: ndaka̠a̠n; C: ndaka̠a̠n; A: ___
2. (por ej.: una mamá con su bebé o una gallina con sus pollitos) X: ka
a válí yuú; M: kaa vali yuu$; C: ___; A: ___

empezar a hablar  X: kaa yuú; M: ___; C: ___; A: ___

hablar clueca  X: ka̠a̠n séé; M: ___; C: ka̠a̠n see;
A: ___

hablar con mohina  vi  X: ka̠na̠a̠; M: ka̠ña̠a; C: kañaa; A: ___

hablar derecho, hablar la verdad  1. X: ka̠a̠n téé; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ka̠a̠n ndaku; A: ___

hablar en contra  X: kani...contra; M: ___; C: ___; A: ___

hablar en sueños, hablar locuras   1. X: ka̠a̠n sáná; M: ___; C: ka̠a̠n sana$, ka̠a̠n ii mana; A: ___

hablar mal  1. (criticar) X: ka̠a̠n kíví; M: ___; C: kaan kivi$
2.
(maldecir) X: ka̠a̠n ndiva̠a; M: ka̠a̠n ndi̠va̠a̠; C: kaan ndivaa; A: kaa̠n ndiva̠a; P: kaan nduvaa$
3. (insultar) X: ka̠na̠
a̠; M: ka̠ña̠a; C: kañaa; A: ___

hablar personalmente  X: ka̠a̠n yuú; M: ka̠a̠n yuú; C: ___; A: ___

hablar por  1. (interceder) X: ka̠a̠n...xa̠á; M: kaan...xa̠a̠; C: ka̠a̠n...xáá; A: ___
2. X: ndikuiin...xa̠
á; M: ___; C: ___; A: ndakuiin...xa̠

hablar sin pensar  X: kama yuú; M: kama ní yuú; C: ___; A: ___

hablar sin respeto  X: ka̠a̠n kíví; M: ___; C: kaan kivi$; A: ___

no le gusta hablar  X: i̠chi̠ ini; M: ichi̠ ini; C: ___; A: yichí ini

hacer  1. vt  X: ikán; M: no existe; C: ___; A: ___
2. vt (construir) X: sikua̠
a; M: sakuaa$; A: ___
2a. v prnl  X: kua̠
a; M: kuvaa̠; C: ___; A: kuva̠a
3. vt  X: kasa; M: sa; C: sa; A: kasa; P: kisa, asa
4.
vt  X: kixaa; M: no existe; C: ___; A: ___
5.
vt  X: ndasa; M: ndasa; C: ___; A: ndasa
6. vt  (por ej.: tarea, examen) X: ke
é; M: kee$; C: ___; A: ___
7. (cosa de nixtamal) X: ndiko; M: ndiko; C: ___; A: ndiko
8. vt  (tortillas) X: taa; M: tiaa; C: ___; A: taa
9. vt  (preparar) X: xasúví; M: sasúví; C: ___; A: ___

10. vt  X: no existe; M: savaa̠; C: savaa̠; A: ___
11. v prnl  X: xǐnu; M: ___; C: ___; A: ___

hacia  prep  1. X: chí; M: chí; C: che$; A: ___
X: kua̠
a̠n chí; M: kua̠a̠n chí; C: ___; A: ___

hacha  m  X: yácha; M: áchá; C: yáchá; A: yáchá

halcón  m  X: ta̠sún; M: tasu$; C: ___; A: ___

hallarse  vi  X: ka̠an; M: ka̠a̠n; C: ___; A: ka̠an

halvanar  vt  X: no existe; M: ___; C: kakin nini tikoto

hamaca  f  X: máka; M: ___; C: ñunu̠ xíko yáa$; A: ___

hambre  f  X: sòkò; M: so̠ko; C: ___; A: so̠ko

tener hambre  1. X: ka̠un ini; M: kaǔn ini; C: kaun ini; A: ___
2. X: kuvi sòkò; M: kuvi sòkò; C: ___; A: kivi̠ so̠ko

hasta  prep  1. X: nda̠; M: ___; C: ndiá; A: nda̠, a̠nda̠
2. X: nda̠kua̠; M: nda̠kua ~ ndia̠kua; C: ___; A: ___

hasta a punto  adv  X: yati; M: yachin; C: yachin$; A: yatin

hechicero, a  m  X: tu̠va; M: ___; C: ___; A: ___

hembra  f  X: i; M: síí; C: ___; A: síí

hembra con hijos (animales) X: tiatán; M: tiátǎn; C: ___; A: ___

hendir  vt  X: taví; M: taví; C: taví; A: tavi
vi  X: nda̠tá; M: nda̠tǎ; C: ___; A: nda̠tá

herbicida  f  X: ta̠tán; M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n

herir  1. vt  X: sitikuée̠; M: ___; C: ___; A: satakué
2.
vi  X: ti̠kue̠e̠; M: takuee; C: kukuee$; A: takue

hermana  f  1. (de mujer) X: ku̠vi̠; M: ku̠vi̠; C: ku̠vi̠, A: ki̠vi̠
2. (de hombre) X: ku̠
va; M: ku̠va; C: ___$; A: kiva̠; P: kuva$

media hermana (de mujer)  X: ku̠vi̠ ndávi; M: ku̠vi̠ ndáví; C: ___; A: ___

hermano  m 1. (de hombre) X: ñani; M: ñani; C: ñani; A: ñani; P: yani
2. (de mujer) X: ku̠va; M: ku̠va; C: ___$; A: kiva̠; P: kuva$

medio hermano  1. (de hombre) X: ñani ndávi; M: ___; C: ___; A: ___
2. (de mujer) X: ku̠
va ndávi; M: ku̠va ndáví; C: ___; A: ___

hermoso  adj  1. X: latún; M: ndatun ~ latun; C: ___; A: laton
2. X: luvi; M: nduvi; C: nduvi$, A: livi

hacer hermoso  1a. X: xalatún; M: no existe; C: ___; A: ___
1b.
X: kixaa latun; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. X: xaluvi; sandúví; C: ___; A: ___

2b. X: kixaa luvi; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. X: ndasa luvi; M: ndasa nduvi; C: ___; A: __

ponerse hermoso  1a. X: kulatún; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: ndulatún; M: ___; C: ___; A: ___

2a. X: kuluvi; M: kunduvi; C: ___; A: ___
2b. X: nduluvi; M: ndunduvi; C: ___; A: ___

herradura  f  X: kàà ndaá; M: ___; C: kaa ndaa burro$; A:___

herriamienta  f   X: ndaá chíñú; M: ___; C: ___; A: ndaa̠ chíño

hervir  1a. vt  X: sichîyó; M: sachíyǒ; C: sachíyo̠; A: sachiyo
1b.
vi  X: chi̠yó; M: chi̠yǒ; C: chǐyo̠; A: chi̠yo̠
1c.
vi  X: no existe; M: ndachiyǒ; C: ndachi̠yo̠; A: ___
2a. vt  X: sikuíso̠; M: ___; C: ___; A: sakuiso̠
2b. vi  X: kui̠so̠; M: kui̠so̠; C: ___; A: kui̠so̠
2c.
vi  X: no existe; M: ndakuiso̠; C: ___; A: ___
2d. vi  kui̠so̠ kai; M: ___; C: ___; A: ___
2e. vi  kui̠so̠ kua̠
la̠; M: ___; C: ___; A: ___
3a. vt  X: no existe; M: sachó
ǒ; C: sachoo$; A: sacho
3b. vi X: no existe; M: chó
ǒ; C: ___; A: cho̠

hiel  f  X: ndutá ka̠va̠; M: ndu̠tia káva̠; C: ___; A: nduta̠ ka̠va̠

hielo  m  X: iva̠; M: i̠va̠; C: yu̠va̠; A: yi̠va̠

hierba  f  1. X: iva; M: iva; C: yuva$; A: yiva
2.
X: i̠ku̠; M: i̠ku̠; C: yu̠ku̠, A: yu̠ku̠
3.
X: no existe; M: itia; C: itia; A: ___
4. (pasto) X: ku̠
vi̠; M: no existe; C: ___$; A: ___
5. (pasto)
X: no existe; M: kuu̠; C: ___; A: ku

hierba santa  f  X: tinaná ndo̠ó; M: ___; C: ___; A: tondíva ndo̠o̠

tipo de hierba  1. X: kutuni; M: túni̠í; C: ___; A: ___
2. X: ya̠va; M: ___; C: ___; A: ___

Hierba Santa  (un pueblo en el municipio de Xalpatlahuac)  X: vá; M: ___; C: ___; A: ___

hígado  m  X: sa̠tá xáa; M: ___; C: ___; A: sa̠ta̠ xá

higo  m  X: no existe; M: ___; C: koxi̠; A: ___

hijastro, a  m,f  X: se̠e ndávi; M: ___; C: ___; A: ___

hijo, a  m,f  X: se̠e; M: see̠; C: see; A: sa̠ya, see

hijito, a  m, f  (vocativo; indica cariño) X: chií; M: chií; C: ___; A: ___

hilera  f  X: i̠ku̠n; M: i̠ku̠n, ku̠n, ya̠ku̠n; C: ___; A: yiko̠n

hilo  m  X: va̠; M: i̠va̠; C: yu̠va̠; A: yi̠va̠

hilo del lizo del telar  X: no existe; M: ___; C: ki̠in; A: ___  

hilo grueso  (del telar) X: no existe; M: ___; C: ndavi$; A: ___

hinchado  adj  X: ___; M: ___; C: ___; A: kuiño

hincharse  vi  1. X: nañu; M: nañu; C: ___; A: ___
2. X: ndaa kuiñu; M: ___; C: ___; A: kuankaa kuiño

causar que hincharse (el ojo) vt  1. kixaa lusu
2. (el ojo) vt  X: kixaa lutu

hinchazón  f  X: kuiñu; M: ___; C: kuiñu; A: kuiño

hipo  

tener hipo  X: kaki̠i ini; M: kakii̠ ini; C: kakii ini

hoja  f  X: i̠ku̠; M: i̠ku̠; C: yu̠ku̠, A: yu̠ku̠

hoja seca  X: ___; M: ___; C: vixin; A: ___

hojear  vt  X: no existe; M: ___; C: kani yu̠ku̠; A: ___

holgazanear  ve  X: kuxúxán; M: kuxúxan; C: ___$;

A: ___

hollejo  m  X: lapa; M: no existe; C: ___; A: ___

hollín  s (colgado de los morillos de la casa) X: ya̠a̠; M: ___; C: ___; A: ___

hombre  m  X: ta̠a; M: tia̠ǎ; C: tia̠a; A: ta̠a

hacerse hombre  1a. X: xata̠a; M: ___; C: kasa tiaa; A: ___
1b. X: kixaa ta̠a; M: no existe; C: ___; A: ___

hombre no muy viejo  X: sava ta̠a; M: ___; C: ___; A: sava ta̠a

hombro  m 1. (incluye la parte del brazo arriba del codo) X: chi̠yó; M: chi̠yǒ; C: ___; A: chi̠yo̠
2. X: so̠ko̠; M: so̠ko̠; C: soko, A: so̠ko̠

están hombro con hombro  X: ___; M: ___; C: yutaan nuu soko$; A: ___

honda  f   EJ: yoó náyúú

hondo  adj  X: kúnu; M: kúnu; C: kúnú; A: kónó

hacer hondo  X: xakúnu; M: sakúnú; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kúnu; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kúnu; M: ndasa kúnú; C: ___; A: ___

ponerse hondo  1a. X: kukúnu; M: kukúnu; C: ___; A: ___
1b. X: ndukúnu; M: ___; C: ___; A: ___

honesto  1. X: nda̠a̠ ini; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ndǎku; M: nda̠kú; C: ___; A: nda̠kú

hongo  m  X: í; M: xiǐ; C: xii; A: ___

honrar  vt  1. X: xatǒo; M: sato̠ó; C: ___; A: kasa to̠o
2. X: kixaa tǒ
o; M: no existe; C: ___; A: ___
3. X: siká
nú; M: sakánu; C: ___; A: ___

hora  f  X: kàà; M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a

horcón  m  X: si̠i̠n; M: ___; C: si̠i̠n; A: tisíi̠n

hormiga  f  X: tiòkó; M: tio̠kó; C: tio̠kó; A: tio̠kó

hormiga arriera  f  1. X: no existe; M: leerú; C: leru$; A: ___
2. (chicatana) X: si̠ndo̠kó; M: ___$, C: ___; A: ___
3. X: tisu
ú; M: ___$; C: ___; A: ___

tipo de hormiga  X: ___; M: ___; C: ___; A: ___; P: yoko xuun

hornear  1a. vt  X: xaxítu̠n; M: saxítu̠n; C: ___; A: ___
1b. vt  X: kixaa xítu̠n; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vi  X: kuxítu̠n; M: kuxítu̠n; C: ___; A: ___

horno  m  X: xi̠tu̠n; M: ___; C: ___; A: xito̠n

hoy  adv  X: vitin; M: vichin; C: vichin; A: vitin; P: vitin$

hoyo  m  1. X: ya̠vi̠; M: ___; C: ___$; A: yavi̠
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: chi̠
ma̠

Huajuapan de León  X: ___; M: ___; C: ñuu Siin; A: ___

Huamuxtitlán  X: Tíchíkún; M: Chi̠chíkun; C: ___; A: ___

huapisolo  s  X: no existe; M: ___; C: ndixi ndoo$; A: ___

huarache  m  X: ndu̠xán; M: ndu̠xǎn; C: ndixan; A: ndu̠xa̠n

hueco  adj  X: yu̠yu; M: ___; C: i̠yu̠; A: ___
X: no existe; M: ___; C: ñá
ma; A: ___
X: no existe; M: ___; C: ___; A: chi̠ma̠

hacer hueco  1a. X: xayu̠yu
1b. X: kixaa yu̠yu; M: no existe;

ponerse hueco  X: kuyu̠yu; M: no existe; C: ___; A: ___

huella  f  1. X: ndaá; M: ndaá; C: nda̠a, A: ndaa̠; P: ndaá
2. X: xa̠á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a, A: xa̠

huérfano, a  m, f  X: penché; M: ___; C: ___; A: ___

hacerse huérfano  1a. X: kundávi; M: kundáví; C: ___; A: ___
1b. X: ndundá
vi; M: ___; C: ___; A: ___

hueso  m  1. X: leke M: ikí; C: ikí, leke; A: leke, yiki̠
2. (de fruta como ciruela o durazno) X: ndu̠ú; M: ___; C: ndu̠u; A: ___

 hueso que usan para arreglar los hilos del telar  X: no existe; M: ___; C: iki tiso$; A: ___

huesudo  adj  X: X: leke; M: ikí; C: ikí, leke; A: leke, yiki̠
2.
X: no existe; M: ___; C: ___; A: kata

hacer huesudo 1a. X: xaleke; M: saleke; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa leke; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse huesudo  1a. X: kuleke; M: kuleke; C: kuleke; A: ___
1b. X: nduleke; M: ___; C: ___; A: ___

huevo  m  X: ndi̠ví; M: ndi̠vǐ; C: ___; A: ndi̠vi̠

Huexoapa  X: Tisǎví; M: ___; C: ___; A: ___; P: Tisáví Ka

huipil  m  X: xi̠ku̠n; M: ___$; C: xi̠ku̠n; A: ___

húmedo  adj  X: uxá; M: vixá; C: ___; A: visá

humillar  1a. vt X: xachíñá; M: sachíña; C: ___; A: ___
1b. vt X: kixaa chí
ñá; M: no existe; C: ___; A: ___
2. vi  X: no existe; M: ___; C: ___; A: kundá
vi ini

humo  m  ma̠; M: i̠ma̠; C: nu̠ma̠; A: ñi̠ma̠

echar humo  X: chǒma; M: chi̠má; C: chu̠má; A: chi

llenarse de humo  vi  X: ku i̠ma̠; M: kuma$; C: kuma ~ kuñuma; A: ___

humoso  adj  X: ma̠ M: i̠ma̠; C: nu̠ma̠; A: ñi̠ma̠

hacer humoso  1a. X: xa i̠ma̠; M: sa i̠ma̠; C: ___; A: ___
1b.  X: kixaa i̠
ma̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa i̠
ma̠; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse humoso  1a. X: ku íma̠; C: ___; A: ___
1b. X:
ndu i̠ma̠; M: ___; C: ___; A: ___

hundirse  vi  X: ndikava; M: ndakava; C: ndakava; A: nakava

huraño  adj  X: tíkú; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse huraño 1a. X: kutíkú; M: kutúku̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndutíkú; M: ___; C: ___; A: ___

ser huraño  1a. X: kutíkú; M: ___; C: ___; A: ___

huso  m  X: kátia̠; X: no existe; M: kátia̠; C: kátia̠; A: ___


I  -  i

 


idioma  m  X: tu̠un; M: tuu̠n; C: tu̠un; A: to̠on; P: tu̠un

iglesia  f  X: vee ñu̠u; M: venúu; C: ___; A: vee ño̠o

igual  adj  1. X: iin káchi; M: iin káchí; C: ___; A: ñii kachí
2. X: iin nu̠ú; M: iin nuu$; C: ___; A: ___
3. X:
án; M: táán ; C: ta̠an, A: táán

igualar  vt  X: no existe; M: ___; C: kata tuva; A: ___

Igualita  X: Tàxíín; M: ___; C: Tiaxíín; A: ___P: Taxiín

iguana  f  X: tìchí; M: ti̠chǐ ; C: ti̠chí; A: ti̠chí 

imagen  f  X: naná; M: naná; C: na̠na̠$; A: na̠ná, na

imaginar  vi  X: sitûvi; C: satuvi$; EJ: satu̠vi

imitar  vi  X: ndi̠na̠a̠; M: ___; C: ___; A: ___

impedir  vt  1. X: kasi; M: kasi; C: ___; A: kasi
2. X: ndasi; M: ndasi; C: ndasi; A: ndasi

impenetrable  adj  X: o̠; M: kóo̠; C: ___; A: ___

ponerse impenetrable  1a. X: kukóo̠; M: kukóó; C: ___; A: ___
1b.
X: ndukóo̠; M: ___; C: ___; A: ___

importante  adj 1a. (sing.) X: nú; M: kánu; C: kánu; A: káno; P: ká
1b. (pl.) X: nánú; M: nanu$; C: nánu; A: náno
2a.
(sing.) X: chée; M: chée; C: chée̠; A: chée
2b.
(pl.) X: ndoo; M: ___; C: ___; A: ___
3. (fuerte) X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndeé

hacer importante  X: xachée; M: sachée; C: ___; A: __
1b. X: kixaa chée; M: no existe; C: ___; A: ___

1c. X: ndasa chée; M: ndasa chée; C: ___; A: __

imprudente  

ser imprudente  vi  X: no existe; M: ___; C: kusiki$; A: ___

impuesto  m

pagar impuesto  X: ka̠ku; M: no existe; C: ___; A: ___

incensar  1a. vt  X: sichóma; M: sachímǎ; C: ___; A: ___
1b. vi  X: chǒ
ma; M: chi̠má; C: chu̠má; A: chi

incienso  m  1a. X: xùxà; M: ___$; C: xu̠xa; A: ___
1b. X: xùxà va̠
a

incisivo  m  X: nu̠u yéé; M: ___; C: ___; A: ___

inclinado  adj  1. X: ndìkà; M: ___$; C: ___; A: ___
2. X: toso; M: ___; C: ___; A: ___
3.
(colgado) X: no existe; M: ___; C: táti; A: ___

ponerse inclinado  1a. X: kutoso; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndutoso; M: ndutoso; C: ___; A: ___

inclinarse  vi (de cintura) X: ndikui̠ta ndee; M: kandiee$; C: ___; A: ___

inconsciente  adj

dejar inconciente  X: sinâá ini; M: sanaa ini$; C: ___; A: ___

estar inconciente  X: na̠á ini; M: ___; C: ___; A: ___

indirecta

echar indirectas  X: chinúú ndaa; M: no existe; C: ___; A: ___

echar indirectas  X: ka̠a̠n ndaa; M: ka̠a̠n ndiaa; C: ___; A: ___

infección  m

infección en los labios  (fuego) xíí; M: ___; C: ___; A: ___

infierno  m  X: ndayá; M: ndiaya$, C: ___; A: ___

inflado  adj  X: ___; M: ___; C: xilompi$; A: ___

inflamación  f  X: kuiñu; M: ___; C: kuiñu; A: kuiño

causar inflamación  vt  1a. (el ojo) X: xalutu; M: salutu; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa lutu; M: no existe; C: ___; A: ___
2a.
(el ojo) X: xalusu; M: salusu; C: ___; A: ___
2b. X: kixaa lusu; M: no existe; C: ___; A: ___

inflar  vt  X: ___; M: xalamba; C: ___; A: ___

inmediatamente  adv  X: ndi̠ku̠n; M: ndiku$; C: ___$; A: ndi̠ko̠n, ndikon

inocente adj

fingir que es inocente  vt 1a. X: xaxǐni; M: xaxǐni̠; C: ___; A: ___
1b. X:
kixaa xǐni; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa xǐni; M: ___; C: ___; A: ___

inscribir  vt  1a. X: ka̠i̠ ki̠ví; M: no existe; C: ___; A: ___
1b.  X: ndi̠ka̠i̠ ki̠ví; M: ndakayu; C: ___; A: nakayi̠
1c.
X: no existe; M: ndatiaa$; C: ndatiaa$; A: ___

insecticida  f  X: ta̠tán; M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n

insecto  m

insectos muy chiquitos que pican   X: ndiyáá; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: tixe
e$; M: ___; C: ___; A: ___

tipo de insecto  X: xivâko; M: ___; C: ___; A: ___

insistente  adj  X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndee̠

inspirar  X: ___; M: ___; C: ___; A: kaa̠n nini ini$

insultar  vt  1. X: ka̠a̠n ndiva̠a; M: ka̠a̠n ndi̠va̠a̠; C: kaan ndivaa; A: kaa̠n ndiva̠a; P: kaan nduvaa$
2. X: ka̠na̠
a̠; M: ka̠ña̠a̠; C: kañaa; A: ___
3. X: nda̠
i̠ kue̠e̠; M: ___; C: ___; A: ___

inteligente  adj  X: ndíchi; M: ndíchí; C: ___; A: ___

ponerse inteligente  1a. X: kundíchi; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndundíchi; M: ___; C: ___; A: ___

intentar  vt  X: ndukú; M: ndukú; C: ndukú; A: ndukú
1b. X: no existe; M: ___; C: ndakundiee; A: ndukú ndeé

intercambiar  vt  X: nama; M: nama; C: na̠ma; A: ___

interceder  X: ka̠a̠n...xa̠á; M: kaan...xa̠a̠; C: ka̠a̠n...xa̠a̠; A: ___

interés  m  1. (sobre dinero prestado) X: se̠e; M: see̠; C: see; A: sa̠ya, see
2. (sobre dinero prestado) X: si̠kí; M: ___; C: ___; A: ___

interesarse en  X: no existe; M: ___; C: kasa ndivi; A: ___

interior  adj  (hasta lo más adentro) X: màá; M: ma̠a; C: ___; A: ma̠á

interior del codo  X: ___; M: kancho; C: ___; A: lanchí (?)

interpretar  vt  X: sindíkó ko̠o...tu̠un; M: ___; C: ___; A: ___

interrumpir vt

estar interrumpido  X: no existe; M: ___; C: ___; A: kano ini

intestinos  m  X: sìtì; M: isiti$; C: ___; A: xiti

intimidar  vt  1a. X: xa ívi; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X:
kixaa ívi; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa í
vi; M: ndasa yu̠ví; C: ___; A: ___
2a. X: xa i̠yo; M: sa i̠yo̠; C: ___; A: ___
2b. X: kixaa i̠yo; M: no existe; C: ___; A: ___

invertido  adj  X: sǐkí; M: ___; C: ___; A: ___

estar invertido  ve  X: kuñuu; M: kuñuu; C: ___; A: kuñóo

invertir  vt  X: kusíkí; M: kusíkí; C: ___; A: kusíki

inyección  f  X: tíku; M: tíku; C: tíkú; A: túkú

ir  1. vi  X: ku̠u̠n; M: ku̠u̠n; C: ___; A: ko̠o̠n
2. vi
(con el río) X: tani; M: ___; C: ___; A: ___
3. v aux (andar) X: kaka; M: kaka; C: ___; A: kaka

ir adelante  X: kunúú; M: kunuu; C: koso nuu$; A: kanoo

ir alrededor  vi  X: ka̠va̠ nduu; M: kee nduu; C: ___; A: kono nduu

iracundo  adj  X: kue̠e̠ xi̠ní; M: ___; C: ___; A: ___

irregular  adj  (disnivelado) X: kua̠to̠; M: ___; C: ___; A: ___

irrespetuoso  adj  X: ikú ini; M: ikú ini; C: yukú ini, yukú; A: ___

ponerse irrespetuoso  1a. X: ku ikú ini; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndu ikú ini; M: ku ikú ini; C: ___; A: ___

portarse irrespetuosamente  X: xa ikú ini; M: sa ikú; C: ___; A: ___

irresponsable  adj  X: ndi̠kùù; M:___; C: ___; A: ___

Ixcuinatoyac  X: Tená; M: ___; C: Tianáǎ; A: ___

ixtle  m  X: nda̠á; M: nda̠ǎ; C: nda̠a; A: ndaa

izquierda  adj  yitin

izquierdo  adj  ichin; íchin

izquierdo  adj  X: ítín; M: ichin; C: íchin; A: yitin; P: ítín


J  -  j

 


jabalí  m  X: ki̠ni̠ ikú; M: ki̠ni̠ ikú; C: ___; A: kini̠ yuku̠

jabón  m  X: na̠má; M: na̠mǎ; C: na̠ma̠; A: na̠ma̠

jabón de baño X: na̠má xáa̠n; M: ___; C: ___; A: na̠ma̠ xáan

jabón del monte  X: na̠má ikú; M: ___; C: nama yúku; A: ___

jabón en polvo  1. X: na̠má ya̠á; M: ___; C: ___; A: na̠ma̠ xáan
2. X: na̠má yuchí; M: ___; C: ___; A: ___

jactarse  v prnl  1. X: chinúú...tu̠un; M: chinúú...túun; C: ___; A: ___
2. X: kixaa ña
á; M: no existe; C: ___; A: ___
3. (de lo que tiene; se usa solamente con mujeres) X: kuña
á; M: ___; C: ___; A: ___
4. (de lo que uno tiene; se usa solamente con hombres) X: kúta̠a; M: kutiáa; C: ___; A: ___
5. (se usa más con cosas que uno tiene) X: kutáí; M: kutiáyú; C: ___; A: ___

jadear  vi  X: kai su̠kún; M: no existe; C: ___; A: ___

jalar  vt  1a. X: xitá; M: xi̠tá; C: xi̠tá; A: si̠tá
1b. X: ndixitá; M: ___; C: ndaxi̠tá; A: ___
2a. X: kuñuu; M: no existe; C: ___; A: kuñoo
2b. kuñuu ndai; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: kakui̠ta; M: kakuíta (?); C: ___; A: ___; P: no existe
4. X: no existe; M: kañu
u; C: kañuu; A: ___
5. X: no existe; M: ___; C: ___; A: kasi̠tá

jarra  f  X: ___; M: tindoǒ; C: tindoo$; A: ___

jefe  m  1. (casi siempre lleva pronombre) X: xìkuàá; M: ___; C: ___$; A: xi̠kua̠
2. X: ra̠ká
nú; M :___; C: ___; A: ta̠káno

jején  m  1. X: ndiyáá; M: ___; C: ndiyá; A: ___
2. X: tìkú válí; M: ___; C: ndikuiín; A: ___
3. X: tìkún; M: ___; C: ndikuiín; A: ___

jícama  f  X: tikama; M: chikama; C: ___; A: ___

jícara  f  X: yaxín; M: yaxín; C: yaxín; A: yaxi̠n

jitomate  m  X: tinaná ndee; M: ___; C: ___; A: ___

jornaladamente  adv  X: tátu̠; M: ___; C: ___; A: ___

jorobado  adj  X: toso; M: ___; C: ___; A: ___

hacer jorobado  1a. xatoso; M: satósó; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa toso; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse jorobado  1a. X: kutoso; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndutoso;
M: ndutoso; C: ___; A: ___

juez  m  X: no existe; M: ___; C: kuési; A: ___

jugar  vt, vi  X: kusíkí; M: kusíkí; C: ___; A: kusíki

jugo

jugo del cazahuate  X: páchi̠; M: ___; C: ___; A: ___

jugo del nopal  X: yeé; M: ___$; C: ___; A: ___

jumil  m  X: tiàá; M: ___; C: ___; A: ___

juntar  1. vt  X: chitáán; M: ___; C: ___; A: ___
2a. vt  X: sikitáán; M: sakutáán; C: ___; A: ___
2b. vi  X: ndikitáán; M: ndakitáán; C: ndakitaan; A: nakitáan
2c. vi  X:
vi  kutáán; M: kutáán; C: ___; A: kitáan
3.
vt  (cosas) X: chikuíti; M: chikuiti; C: ___; A: ___
4. vt  (unas pocas cosas; obj. pl.) X: chindoo koo;  M: chindee koo; C: chindee koo$; A: chindoo ti
vi
5. vt  (unas pocas cosas) X: no existe; M: koyo koo; C: ___; A: ___
6. vt  (amontonar) X: kani koo; M: kani ko̠o̠; C: ___; A: ___
7a. vt  X: kaya; M: kaya; C: ___; A: ___; P: no existe
7b. X: ndikaya; M: ndakaya; C: ndakaya; A: nakaya
7c.
vprnl  X: ka̠ya̠; M: kaya; C: ___; A: ___; P: no existe
7d. X: ndi̠ka̠ya̠; M: ndaka̠ya̠; C: ndakaya; A: ___

8. vt  X: no existe; M: ___; C: ndachi ta
an$, ndachu taan$; A: ___
9. vt (mesclar) X: saká; M: sakǎ; C: ___; A: saka
10.
vi (muchísimos, como moscas) X: ka̠tin; M: ka̠ti̠; C: ___; A: kati
11.
vi  X: no existe; M: ___; C: ndikin$; A: ___
12. vi  X: ndikutú; M: ___; C: ___; A: ___

juntar en un montón  X: sindáá koo; M: sandaa koo$; C: ___; A: ___

junto  adj  X: ndikánú; M: ___; C: ___; A: ñii káno

juntos  adv  X: ___; M: ___; C: án; A: ___

jurar  vt  X: chinaá; C: ___; A: chinaá

justo  adv  (exactamente) X: mí; M: ___; C: ___; A: ___

juzgar  vt  1a. X: xanani; M: sanání; C: ___; A: kasa nani
1b. X: kixaa nani; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. X: xanda̠a̠; M: no existe; C: ___; A: ___
2b. kixaa nda̠a̠; M: no existe; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: sandaku$; C: ___; A: ___


L  -  l

 


La Cienega  X: Nu̠ú Tánu; M: ___; C: ___; A: ___; P: Nutanu

La Cruz y Morona  X: ___; M: ___; C: Tu̠ye̠é; A: ___

labio  m  X: yuú; M: yuú; C: yu̠u; A: yu

labio leporino  X: yuú leko; M: ___; C: ___; A: ___

labor  f  X: chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño

hacer el segunda labor  X: ndi̠vi

hacer el segundo labor con la yunta  vt  X: sindîvi...si̠ndi̠kí; M:___; C: sandivi; A: sandivi

ladearse  vi  X: ka̠va̠ nuu; M: ka̠va̠; C: ___; A: ___

lado  m  1. X: xiyo; M: ___; C: ___$; A: xiyo
2. X:
xìín; M: xiǐn; C: ___$; A: xiin
3. (de casa o de árbol) X: ndìkà; M: ___$; C: ___; A: ___ (si
in ?)

al lado de  X: kínta; M: kándiaa; C: ___; A: ___

de lado  X: xîín; M: ___; C: ___; A: ___

hacerse a un lado  X: kuata̠a; M: kua̠tiáa̠; C: ___; A: kutaa

lado de la casa  X: xinvee$; M: ___; C: xinve̠e; A: ___

ladrar  vi  X: nda̠i̠; nda̠i̠; M: ndayu̠; C: nda̠yu̠; A: nda̠yi̠

ladrón  m  X: kuíná; M: kuíná; C: ___$; A: kuí

hacerse ladrón  1a. X: kukuíná; M: kukuina; C: ___; A: ___
1b. X: ndukuí
ná; M: ndukuina; C: ___; A: ___

lagartija  f  X: lá; M: míla; C: mila$; A: mbíla

tipo de lagartija  (chintete) X: na̠ña̠; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ndia̠ya; C: ___; A: ___

tipo de lagartija color gris  s  X: no existe; (WHERE FROM) ndikoo$

lago  m  X: mìnì; M; mi̠ni; C: ___$; A: mi̠ni

lágrima  f  X: tìkuǐi nu̠ú; M: ___; C: tiakuii$, A: tá no̠o̠

laguna  f  X: mìnì; M; mi̠ni; C: ___$; A: mi̠ni

Lagunilla Yuku Tuni  X: Kútu̠ni; M: Kútu̠ni; C: ___; A: ___P: Kutuní

lalache  X: iva tiyôó; M: ___; C: ___; A: yiva tayoo

lamentar  X: kusuchí ini; M: kusúchí ini; C: kusuchi ini; A: kuchuchú

lamer  vt  1a. yákun ndaa; M: ya̠kún ndiaa; C: ___; A: ya̠kún ndaa
1b. X:
ndiyákun ndaa; M:___; C: ndayakun ndiaa$; A: ___
2. X: ti
ví ndaa; M: ___; C: ___; A: ___
3. (animales) X: ___; M: ___; C: vindiaa; A: ___

lana  f  X: kachí levo; M: ti̠ka̠chí lela; C: ___; A: ___; P: ixi ndikachi$

lápida  f  X: ñáñá; M: ___; C: ñáñá; A: ___

largo  adj  X: kâní; M: kánǐ; C: ___$; A: káni̠; P: kâní

laringe  m  X: ___; M: ___; C: ___; A: yavi̠ si̠ko̠n

lástima  

tener lástima  X: kundávi ini...kuni; M: kundávi ini...kuni; C: ___$; A: kukivi ini

lastimar  1a. vt (golpear) X: sitáxi̠n; M: ___; C: ___; A: ___
1b. vi  X: ta̠xi̠n; M: ta̠xi̠n; C: ___; A: tasin
2a. vt (herir) X: sitikué
e̠; M: ___; C: ___; A: satakué
2b. vi  X: ti̠kue̠
e̠; M: takuee; C: kukuee; A: takue
3a. vt  (castigar) X: sitíxú
vi̠; M: sativuvi; C: ___; A: saxovi
3b.
vi  X: tixuvi̠; M: ___; C: ___; A: ___

latoso  adj (por el ruido o un trabajo que no le gusta) X: kuáchí yuú; M: kuáchí ní yuú; C: ___; A: ___

lavar  1. vt  X: ndikata; X: ndikata; M: ndakatia; C: ndakatia; A: nakata
2. vt (cara, pie) X: chi
i; M: chii; C: ___; A: ___
3. v prnl  X: ndoo; M: ___; C: ___; A: ___

lavar las manos  X: ndaá; M: ndaá; C: ___; A: ndaá

lazar  vt  (con reata) X: sikuíku̠n; M: savíku̠n; C: savikun; A: ___

lejano  adv  X: xíká; M: xíka; C: ___$; A: xíká; P: xíká

lejos  adv  1. X: kâní; M: kánǐ; C: ___$; A: káni̠; P: kâní
2. X: xíká; M: xíka; C: ___$; A: xíká; P: xíká

un poco lejos de  X: kínta; M: kándiaa; C: ___; A: ___

lengua  f  1. (de la boca) X: yâá; M: yáǎ; C: yáa̠; A: láa̠
2. (idioma) X:
tu̠
un; M: tuu̠n; C: tu̠un; A: to̠on; P: tu̠un  

lengua mixteca  1. X: tu̠un ndávi; M: tuu̠n ndáví; C: ___; A: ___
2. X: tu̠un sâví; M: tuu̠n sávǐ; C: ___; A: to̠on sávi̠

lento  adj (calma) X: ___; M: váyú; C: ___; A: ___

lento  adv (despacio) X: ya̠a̠; M: ___; C: ya̠a̠; A: ___

leña  f  X: titún; M: tutún ; C: tutún; A: tito̠n

leer  vt  X: kavi; M: kavi; C: kavi; A: kavi

levantar  1a. vt  (de la mañana) X: sindikôo; M: ___; C: sandóto; A: ___
1b.
v prnl  X: ndiko̠o; M: ___; C: ndakoo; A: ndako̠o
2. vt (alzar) X: ndani
i; M: ndonii; C: ndonii; A: ndanii
3. vt  (la milpa) X: no existe; M: ___; C: ndakuni$ ~ ndaku
ni$; A: ___
4. vi (pararse) X: ndikui̠ta; M: ___; C: ndakuita; A: ___
5a. vi  (pararse; suj. sing.) X: ndikundichi; M: ndakundichi; C: ndakundichi$; A: ___
5b. vi  (pararse; suj. pl.) X: ndikundita; M: ___; C: ndakundita; A: ___

levantarse la peste  X: ndikui̠ta xi̠ko̠; M: ___; C: ___; A: ___

ley  f  X: ndaí; M: ___; C: ___; A: nda̠yi

lezna  f  X: ___; M: ___; C: lextan$; A: luku

libre  adj

dejar libre  X: sañá ndíka̠; M: ___; C: ___; A: ___

libro  m  X: tùtù; M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú

licor  m  X: ndìxì; M: ndixi; C: ___; A: ___

liendre  f  X: tiaví; M: tia̠ví; C: ___; A: ___

lienzo  m  X: no existe; M: ___; C: ñúmí; A: ___

ligero  adj  X: kama; M: kama; C: kama; A: kama

hacer ligero  1a. X: xakama; M: sakama; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kama; M: no existe;
C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kama; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse ligero  1a. X: kukama; M: no existe; C: kukama; A: ___
1b. X: ndukama; M: ___; C: ___; A: ___

lijar  vt  X: ndiyákun; M: ndayakun; C: ndayakun; A: ___

lima  f  (herramienta) X: yǔchí; M: yuti$; C: ___; A: ___

limar  vt  X: xakaní; M: sakaní; C: ___; A: ___
X: no existe; M: ___; C: sandúkaní; A: ___

limpiar 1. vt  X: ndiyákun; M: ndayakun; C: ndayakun; A: ___
2a. vt  (milpa de hierbas; antes que sembrar) X: xandoo; M: sandoo; C: ___; A: ___
2b. vt  X: kixaa ndoo; M: no existe; C: ___; A: ___
2c.
v prnl  X: ndoo; M: ___; C: ___; A: ___
3.
vt (terreno; antes de sembrar) X: ka̠xi̠n; M: ka̠xi̠n; C: ___; A: ka̠si̠n
4. vt (la milpa) X: kutu; M: kutu; C: kutu; A: kutu
5. vt (maíz o frijol; con viento o con la mano) X: nditivi; M: ___; C: ndativi; A: nativi
6. vt (raspar) X: yákun; M: ___; C: ___; A: ___
7a. v prnl (emblanquecerse) X: kuyaa; M: kuyaa; C: kuyaa$; A: ___
7b. X: nduyaa; M: nduyaa; C: ___; A: ___

limpiar con la mano  X: ndiyákun ndaá; M: ndayakun ndaá$; C: ___; A: ___

limpio  adj  1. X: yaa; M: yaa; C: yaa, A: yaa
2. (líquidos) X: kuíi; M: kuíí; C: kui̠í; A: kuíí

3. (puro) X: no existe; M: ___; C: ___; A: ndii

quedarse limpio  1a. X: kukuíi; M: kukuíi; C: ___; A: ___
1b.
X: ndukuíi; M: ___; C: ndukui̠í; A: ___

línea  f  (raya) X: chi̠chi; M: chichi̠; C: ___; A: chi̠chi

líquido  m  X: ndutá; M: ndutiá; C: ndu̠tiá; A: nduta̠

liso  adj  X: kaní; M: kaní; C: kaní; A: ___

hacer liso  1a. X: xakaní; M: sakani; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kaní; M: no existe; C: ___; A: ___

1c. X: ndasa kaní; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse liso  1a. X: kukaní; M: kukaní; C: ___; A: ___
1b. X: ndukaní; M: ndukaní; C: ndukaní; A: ___

lisonjero  adj  X: la̠ndo̠; M: la̠ndo̠; C: ___; A: ___

listo  adj  X: kama; M: kama; C: kama; A: kama

listo  adj  1. X: (arreglado) X: ndúví; M: ___$; C: ___; A: ___
2. X: tu̠
va; M: tuva̠; C: ___; A: ti̠va

estar listo  1. koo tu̠va; M: koo tu̠va; C: ___; A: koo tiva
2. X:
kondoo tivá; M: kundee tuva; C: ___; A: kondoo ti
3. X: koo ndúví; M: koo ndúví; C: ___; A: ___

hacerse listo  X: xakama; M: sakama; C: ___; A: ___
X:
kixaa kama; M: no existe; C: ___; A: ___
X: ndasa kama

ponerse listo  X: kukama; M: no existe; C: kukama; A: ___
X: ndukama; M: ___; C: ___; A: ___

lizo del telar  X: ___; M: ___; C: tutikiin$; A: ___

loco  adj, adv  X: ví; M: kívi; C: ___; A: kíví ~ ki̠
X: kuée; M: kue̠e̠; C: ___; A: kue̠
X: kuásia; M: no existe; C: ___; A: ___
X: no existe; M: ___; C: so
o$; A: ___

estar loco  X: sana; M: ___; C: sána; A: sana

hacer loco  vt  1. X: xakuée; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kué
e; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kué
e; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse loco  1a. X: kukuée; M: no existe; C: ___; A: ___
1b.
X: ndukuée; M: ndukuee$; C: ___; A: ___
2a. X: kukí
ví; M: kukíví; C: ___; A: ___
2b. X: ndukí
ví; M: ___; C: ___; A: ___

lodo  m  X: nda̠i̠; M: ndia̠yu̠; C: ndiáyu, A: nda̠yi̠

lodo espeso X: nama; M: na̠ma; C: ___; A: yova

lodoso  adj  X: nda̠i̠; M: ndia̠yu̠; C: ndiáyu, A: nda̠yi̠

ponerse lodoso  1a. X: kunda̠
1b. X: ndunda̠
i̠; M: ___; C: ___; A: ndunda̠yi̠

loma  f  X: kondo; M: kondo; C: kondo; A: kondo

Loma Zoyatl  X: Kútiókó; M: Kútiókó; C: Kútiókó; A: ___; P: Kutioko

lombriz  f  X: tìkùxí; M: ___$; C: ___; A: ___

lomo  m  X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠

lucero  m (estrella de la mañana)  X: kìmì kétá xita̠a̠n M: ki̠mi; C: ki̠mi; A: ___

luego  adv  1. X: ndi̠ku̠n; M: ndiku$; C: ___$; A: ndi̠ko̠n
2. X: kîí; M: ___; C: kíi; A: ___

lugar

lugar muy mojado  X: ndo̠yo; M: ___; C: ___; A: ___

lugar sin árboles  yándá; M: ___$; C: ___; A: ___

lumbre  f  X: nu̠u̠; M: ñu̠u̠ ~ ñuu; C: ñuu; A: ño

luna  f  X: yo̠ó; M: yo̠ǒ; C: ___$; A: yo̠o̠; P: yo̠ó

luna llena  X: yo̠ó níí; M: ___; C: ___; A: yo̠o̠ xu̠xá, yo̠o̠ níi

luna nueva  X: yo̠ó ñañu; M: ___; C: ___; A: yo̠o̠ xa̠á, yo̠o̠ yutá;

media luna X: yo̠ó ñañu; M: ___; C: ___; A: yo̠o̠ ñaño

lunes  adv  X: lúni; M: luni;  C: ___$; A: ___

luz  f  X: nu̠u̠; M: ñu̠u̠ ~ ñuu; C: ñuu; A: ño


 

Ll – ll

 


llama  f  (de fuego) X: ___; M: ___; C: ___; A: yaa̠ ño

llamar  1. vt  X: kana; M: kana; C: kana; A: kana
2a. vt (nombrar) X: no existe; M: ___; C: ___; A: sakunani
2b.
v prnl  X: kunaní; M: kunaní; C: ___; A: kunaní

llamar fuerte  X: kana kóó; M: kana kóó; C: ___; A: ___

llamear  vi  X: no existe; M: ___; C: kandáchi ñu̠u, kanáchi ñuu; A: ___

llano  m  X: yosó; M: ___; C: ___$; A: yoso̠

Llano de Nopal  X: Tiakuá; M: ___; C: ___; P: Tiakua

llegar  vi  1. (a su casa) X: kixa̠a̠; M: xaa; C: xa̠a̠; A: kixaa̠
2.  (a un lugar que no es su casa) X: xa̠a̠; M: ___; C: ndaxaa$; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: kikoyo$; A: kikoyo$

llegar a un acuerdo  1a. X: xanani; M: sanání; C: ___; A: kasa nani
1b. X: kixaa nani; M: no existe; C: ___; A: ___
2.
X: no existe; M: ka
ndia xaa$; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: sandaku$; C: ___; A: ___

llenar  1a. vt  X: sikútú; M: sakutu$; C: sakútú; A: sakutu
1b. vi  X: kutú; M: kutú; C: ku̠tu; A: kutú
1c. vi  X: ndikutú; M: ___; C: ___; A: ___

2. X: no existe; M: ___; C: kuiin; A: ___

llenarse mucho, estar llenisimo  X: kutú ndaa; M: kuta ndaa; C: kutia ndiaa; A: kutú ndaa

llevar  vt 1. (en la espalda)  X: kuiso; M: kuiso; C: viso; A: kuiso
2. (
sobre el hombro) X: kusókó; M: kasóko̠; C: kaso̠ko̠; A: ___
3. (
consigo; persona, animal) X: kundaka; M: kundiaka; C: kundiaka; A: ___
4.
en el hombro o la espalda) X: kundiso; M: kundiso; C: ___; A: ___
5. (
en la espalda) X: ndikundiso; M: ___; C: ___; A: ___
(6. en los brazos) X: kunumi ndaa; M: kunumi ndiaa; C: kunu ndiaa; A: ___
7.
(en la mano) X: kuni
i; M: kunii; C: kunii ~ kanii; A: kunii
8. (sosteniendo o ayudando a alguien) X: tiin ndaa; M: ___; C: tandiaa$; A: tondaa̠
9.
X: no existe; M: ___; C: nda
a$; A: ___
10.
X: no existe; M: ___; C: ndakaxee$; A: ___
11.
X: ___; M: ___; C: ndakutanu$; A: ___

llevar colgado  X: X: no existe; M: kaxee; C: kaxee; A: ___

llorar  vi  X: kuaku; M: kuaku; C: vaku; A: kuaku

hacer llorar  X: sikuákú; M: sakuákú; C: ___; A: ___

llover  vi  X: kuun sa̠ví; M: kuun sávi̠; C: ___A: koon sa̠vi̠

hacer llover  X: sikúún; M: ___; C: ___A: sakoon

llovizna  f  1. X: sa̠ví yáá; M: ___; C: sàvi yáá; A: sa̠vi̠ yaa; P: sa̠vi yáá
2. X: no existe; M: ___; C: sa̠vǐ nduví; A: ___

lluvia  f  X: sa̠ví; M: sa̠vǐ; C: sa̠vǐ; A: sa̠vi̠; P: sa̠vi

llegar la temporada de las lluvias  X: kani sa̠ví; M: kání sa̠vǐ; C: ___; A: kani sa̠vi̠

lluvia con gotas grandes  X: no existe; M: ___; C: ___; A: sa̠vi̠ náno

lluvia con granizo  X: íín; M: ___; C: ___; A: sa̠vi̠ ñíí

lluvia que dura todo el día  X: no existe; M: ___; C: ___; A: sa̠vi̠ ndiví

tiempo de lluvias  X: sáví; M: sáví; C: ___; A: sáví; P: sáví


 

M  -  m

 


macizar (reg.) vi  (madurar excesivamente; elotes, rábanos, calabazas, etc.)  X: kuxáá; M: kuxaa; C: ___; A: kuxa

macizo  adj  1. X: xáá; M: ___$; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: kaxi$; A: ___

machete  m  X: 2i̠chi̠; M: i̠chi̠; C: yuchǐ; A: yuchu̠; P: i̠chi̠

machete del telar  X: ___; M: ___; C: xitǔ; A: ___

macho  adj  X: che̠e; M: che̠e; C: chee$; A: chée

machucar  vt  X: no existe; M: katavi̠; C: ___; A: katavi̠

madera  f  X: itún; M: itún; C: yutun$; A: yito̠n

madera del madroño  X: ___; M: ___; C: tundú; A: ___

madrastra  f  X: sií ndávi; M: ___; C: ___; A: ___

madre  f  1. X: nána; M: náná; C: náná; A: náná
2. X: si
í; M: sií; C: ___$; A: sií

madrina  f  X: siúun; M: ___; C: ___; A: ___

madrugada  adv  X: naa; M: ñaa$; C: ___; A: ___

madrugador  m  (ave)

tipo de madrugador  X: ___; M: ___; C: tuxiko$; A: ___

madurar  vi  1. X: ku̠chi; M: kuchi̠; C: ___; A: ku̠chu
2. X: kuxa; M: ku̠xa; C: ___; A: kuxa
3.
(excesivamente; elotes, rábanos, calabazas, etc.) X: kuxùxà; M: kuxíxa; C: ___; A: ___
4. (
excesivamente; elotes, rábanos, calabazas, etc.) X: kuxáá; M: kuxaa; C: ___; A: ___
5. X: xi̠nu; M: xi̠nu; C: ___; A: xi̠no
6. X: no existe; M: kuva
a; C: kuvaa$; A: ___

maduro  adj  (excesivamente; por ej.: elotes, rábanos, calabazas) X: xáá; M: ___; C: ___; A: ___

maguey  m  X: yaví; M: yavǐ; C: yavǐ; A: yávi̠

flor de maguey  X: ta̠ i̠tún; M: ta̠tú; C: ___; A: ___

maíz  m  X: nu̠ní; M: nu̠nǐ; C: nu̠nǐ; A: no̠ni̠

maíz para sembrar  X: nu̠ní tàtà; M: ___; C: ___; A: ___

mal  adj

portarse mal  vi  1a. xa ikú ini; M: sa ikú; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ikú; M: no existe; C: ___; A: ___

malacate  m  X: no existe; M: kátia̠; C: kátia̠; A: ___

maldecir  vt  X: ka̠a̠n ndiva̠a; M: ka̠a̠n ndi̠va̠a̠; C: kaan ndivaa$; A: kaa̠n ndiva̠a; P: kaan nduvaa$

maldición  f  X: yu̠ka̠án; M: ___; C: ___; A: ___

maldito  

ser maldito  X: ta̠vi̠ chiña; M: ___; C: ___; A: ___

malgastar  vt  1. X: kusíkí; M: kusíkí; C: ___; A: kusíki
2.
X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin

malo  adj  1. X: chiña; M: no existe; C: ___; A: chiña
2. (no recto de carácter) X:
ví ini; M: kíví ini; C: ___; A: ___
3. X: kini; M: kini; C: kini; A: kini
4. X:
a; M: ñaa$; C: ___; A: ___
5. (grosero) X: nduva̠
a; M: ___; C: ___; A:  ndiva̠a;
5. (de carácter) X: nduva̠
a ini; M: ___; C: ___; A: ___

 

maltratado  adj 1. (cabello) X: xáá; M: ___; C: ___; A: ___
2.
(dientes) X: nkí; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse maltratado (cabello) X: kuxáá; M: kuxaa; C: ___; A: kuxa

maltratar  1a. vt  X: xandi̠kùù; M: xandi̠ku̠vi̠; C: ___; A: ___
1b. vt  X: kixaa ndi̠kùù; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. vt  X: xanduva̠
a; M: sandíváa; C: ___; A: ___
2b. vt  kixaa nduva̠a; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. vt  X: kunduva̠
a; M: kundíváa; C: ___; A: ___

malvado  adj  ndi̠kùù; M: ___; C: ___; A: ___
X: nduva̠
a; M: ___; C: ___; A: ___

malvado  adj  X: no existe; M: ___; C: ndukuini$; A: ___

mamá  f  1. X: nána; M: náná; C: náná; A: náná
2. X: si
í; M: sií; C: ___$; A: sií

mamar  vi  1a. X: chichín; M: chichín; C: chichín; A: chichín
1b. X: no existe; M: ndachichín; C: ndachichín; A: ___

dar de mamar  vt  X: sichíchín; M: ___; C: sachichín; A: ___

mamey  m  1. (la fruta) X: ndiká xa̠a̠; M: ___; C: ndika kuaa$ ~ ndiká; A: ndiká
2. (el árbol) X: ___; M: ___; C: tun ndika$; A: ___

manada  f  1. X: ta̠ka̠; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ti
vi; M: tivi; C: ___; A: tivi

manantial  m  1. X: ndo̠yo; M: ___; C: ndo̠yo; A: ndo̠yo̠
2. X: ti̠ko̠
ó; M: tikoǒ; C: ___; A: ___

manchado  adj  X: no existe; M: ___; C: axa; A: ___

estar manchado  X: ndikaí; M: ndakayu; C: ___; A: ___; P: kai

manchar  vt  1a. X: ka̠i̠; M: kayu̠; C: ___; A: ___
1b.
vt, vi  X: ndikaí; M: ndakayu; C: ___; A: ___
2a. vt  X: xakuíín; M: sakuíín; C:___; A: ___

2b. vt  X: kixaa kuíín; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. vt  X: ndasa kui̠i̠n; M: ndasa kui̠i̠n; C: ___; A: ___
3. vt  X: kukini; M: kukini; C: kukini; A: ___

mancharse con grasa  1a. X: kuxǎan; M: kuxa̠án; C: ___; A: ___
1b.  X: nduxǎ
an; M: ___; C: ___; A: ___

mandar  1. X: kanda chíñú; M: kandia chuun; C: kandia chuun; A: kanda chiño
X: ka
nda...xa̠á; M: kandia...xaa; C: ___; A: ___
(alguien) X: kata ndaa; M: tiandiaa; C: ___; A: ___
X: ti
ví; M: tiví; C: tiví; A: ___
X: no existe; M: ___C: ndativi; A: ___
X: no existe; M: chinda
a; C: ___; A: ___

mandíbula  X: ___; M: ___; C: ___; A: yiki̠ yu

mandil  m  X: mantíli; M: ___; C: ___; A: ___

manejar  vt  (vehículo) X: kavá; M: kavǎ; C: kava; A: kava

manera  f   X: và; M: kuva; C: ___; A: ___
X: ndá kù
và; M: ndiá kuva; C: ___; A: ___; P: ___
X: no existe; M: ndixaa; C: ___; A: ___

mano  f  X: ndaá; M: ndaá; C: nda̠a; A: nda̠a; P: ndaá

dar la mano  X: tiin ndaá; M: ___; C: ___; A: ___

mano de metate  1. X: ndaá yòsó; M: ___; C: ___; A: ___
2. ndiâsa; M: ___; C: ___; A: ___

manojo  m  1. X: kondo; M: kondo; C: kondo; A: kondo
2. X: koo; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: numi; M: ___; C: numi; A: nomi
4. X: no existe; M: ___; C: nu
nu$; A: ___

manso  adj  X: máso; M: ___; C: maso$; A: másó

hacer manso  1a. X: xamáso; M: ___; C: kasa maso$; A: ___
1b. X: kixaa máso; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa máso; M: ___; C: ___; A: ___

manteca  f  X: àn; M: xa̠an; C: xa̠an; A: sa̠án

mantener  vt  X: koto; M: koto; C: koto; A: koto

manzana  f  (de la garganta) X: kondo su̠kún; M: kondo sukun$; C: kondo sukun$; A: kondo si̠ko̠n

mañana  adv (el día siguiente) X: ta̠a̠n; M: tia̠a̠n; C: tiaa̠n; A: taa̠n

en la mañana  X: xita̠a̠n; M: ___; C: xitia̠a̠n; A: xitaan

pasado mañana  adv  X: isâ; M: isá; C: isá; A: yisá

mañoso  adj  X: máña; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse mañoso  1a. X: kumáña; M: kumáñá; C: ___; A: ___
1b. X: ndumáña; M: ___; C: ___; A: ___

mapache  m  X: ___; M: ___; C: ___; A: ___P: timaa$

mar  m o f  X: ndutá ñǔú; M: tiañúú; C: ndutia ñuu$; A: ___; P: táñúú

maravillar  vi  X: ndika̠nda̠ ini; M: ndaka̠nda̠ ini; C: ndakanda ini; A: nakanda̠ ini

marca  f  (para identificar animales) X: kàà tu̠ni̠; M: ka̠a túni̠; C: ___; A: ___

marchitado  adj  1. X: xíi; M: ___; C: ___; A: ___
2. (milpa) X: yo̠ó; M: ___; C: ___; A: ___

marchitar  vi  1a. (milpa) X: kuyo̠ó; M: ___; C: ___; A: kuyoo
1b. X: nduyo̠ó; M: ___; C: ___; A: ___
2. (flor, calabacita, pozo) X: ndoko; M: ndoko; C: ___; A: ndoko
3.
X: xii; M: xii; C: ___; A: ___
4. (planta que no es milpa) X: no existe; M: ___; C: ___; A: to̠o

mareado  adj  X: ___; M: ___; C: sana$; A: ___

marear  vi  X: sana xi̠ní; M: ___; C: ___; A: ___

hacer marear  X: sikuíkó; M: ___; C: ___; A: saviko$

mariposa  f  X: ti̠kìvà; M: tiku̠va; C: tiku̠va; A: ti̠ki̠vá

mármol  m  X: ___; M: ___; C: yuuchii$; A: ___

marrano  m  X: ki̠ni̠; M: ki̠ni̠; C: kini̠, A: kini̠

martajar  vt  1. X: ndaí; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ta
ví; M: taví; C: taví; A: tavi

martes  adv  X: marte; M: ___; C: marti$; A: ___

martillo pesado  m  X: márro; M: ___; C: ___; A: marro

más  adv  1. X: ka; M: ka; C: ka$; A: ka̠
2. X: no existe; M: ___; C: kii$; A: ___

no más  adv  1. X: kuití; M: kuiti; C: ___; A: ___
2. X: ndi̠sàà; M: ___; C: ___; A: 1ndasaá

3. X: sìín; M: ___; C: ___$; A: ___
4. X: sòó; M: ___; C: ___; A: ___
5. X: tákua; M: ___; C: ___; A: ___
6. X: va; M: ___; C: ___$, A: va
7. (
casi siempre se usa con verbo negativo) X: ví; M: ___$; C: ___; A: ___

masa  f  X: uxán; M: ixán ; C: yuxán; A: yuxa̠n

masa de frijol  X: ___; M: ___; C: ___; A: yuxa̠n ndayi

masaje  m

dar masajes  vt  X: no existe; M: ___; C: ndatiin$; A: ___

máscara  f  1. X: te̠é; M: ___; C: tiéé; A: ta̠ya̠
2.
X: no existe; M: ___; C: ndiana$; A: ___

matar  vt  1a. X: kaní; M: kani; C: kani; A: kani
1b. (asesinar) X: ka
ní...ndìì; M: kani...ndi̠i̠; C: kani ...ndi̠i̠; A: kani ndi̠i$

matrimonio  

proponer matrimonio  X: no existe; M: ___; C: kataan; A: ___

matriz  f  X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin

mayate  m  X: si̠ru̠u̠n; M: ___; C: ___; A: ___

mayor  adj  X: nùú; M: nu̠ú; C: nu̠u$; A: no̠ó
(casi siempre lleva pronombre) 2. X: xìkua̠á; M: ___; C: ___$; A: xi̠kua̠

mayordomo  m  X: martómo; M: ___; C: ___$; A: ___
(en la iglesia) X: píxka; M: ___; C: ___$; A: ___

mayordomo y sus ayudantes  X: na̠vee; M: ___; C: ___; A: navee

mazorca  f  X: nií; M: niǐ; C: niǐ; A: nii̠

mazorca con el totomostle  nií ñámá

mecapal  m  X: no existe; M: ta̠ni; C: ta̠ni; A: ___

mecapal  m  1. X: to̠to̠ tokó; M: ___; C: vatu$; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: yoótu; yutu$; yuútu; A: ___

mecapal del telar  2. X: no existe; M: ___; C: tusata$; A: ___

mecate  m  X: yoó; M: yoó; C: yoó; A: yo

mecate para conectar el telar  X: ___; M: ___; C: yoó tukuítiǎ; A: ___

mecate que amarrar el palito que lleva el urdimbre a la barra urdimbre de telar de cinta  X: ___; M: ___; C: yoó tuchí; A: ___

mecer  vt  1. X: sikuíkó; M: ___; C: ___; A: saviko$
2. X: kuikó; M: ___; C: ___; A: ___

medianoche  f  X: sava ñǔu; M: ___; C: ___; A: ma̠ñó ñoó

medicina  f  X: ta̠tán; M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n

medico  m, f  (requiere pronombre) X: xátátán; M: ___; C: ___; A: ___

medida  f  X: và; M: kuva; C: ___$; A: ___

medida de nueve litros  X: ___; M: ___; C: ___; A: ton ndoo

medio  adv  1. X: mañú; M: ma̠ñú; C: ___; A: mañó
2. X: sava; M: sava; C: ___$; A: sava; P: sava

medio litro 1.  itún túún; M: túu̠n; C: yutúu̠n; A: ton sava; P: tuun$
2. X: litro lo
o; M: ___; C: ___; A: ___

medio lleno  X: kásava; M: ___; C: kasava$; A: ___

mediodía  m  X: no existe; M: ___; C:___; A: ñokáño

hacerse mediodía  vi  X: kañu; M: káñu̠; C: ___; A: ñokáño

medir  vt  1. (cantidad, distancia) X: chuun; M: chuun; C: ___$; A: choon
2. (distancia) X: ki
in kùvà; M: kiin ku̠va; C: ___; A: ___

mejilla  f  1. X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠
2. te
e nuu$; M: tiee nuu; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: ___; A: ko̠ñu no̠o̠

mejor  adv  va̠a ka; M: ___; C: ___; A: ___

a lo mejor  X: vasana; M: á sana; C: ___; A: ___

mejorarse  vi  1. X: ndaa; M: ndaa; C: ndaa; A: ndaa
2. X: nduva̠
a; M: ___; C: nduvaa; A: nduva̠a

Melchor Ocampo  X: Tindǎvi; M: ___; C: ___; A: ___

memela  f  X: xa̠ndá; M: xa̠ndiǎ; C: ___; A: lelé; xa̠nda̠

memela de elote  X: ___; M: ___; C: ___; A: xatí

memorizar  vt  X: ndinuu; M: ___; C: ___; A: ___

menear  vt  X: ñuu; M: ñuu; C: ___; A: ñoo

menear la cola  X: kaka ndo̠; M: ___; C: kaka suma; A: ___

menos  X: kachi ka ví; M: ___; C: ___; A: ___

menospreciar  vt  X: no existe; M: kuñúú; C: ___; A: ___

menso  adj  X: núú; M: ___; C: ___; A: ___

mentir  1. X: ka̠a̠n vatá; M: ka̠a̠n vatiá; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: kavixi; C: kavixi$; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: ndatu
un chaan$; A: ___
4. X: no existe; M: ___; C: ndatu
un vatia; A: ___

mentón  m  X: xàà; M: xa̠a; C: xaa; A: ___

mercado  m  1. ya̠vi; M: yavi̠; C: ___; A: ya̠vi, no̠yávi
2. X:
ini; M: ini; C: ___$; A: ini

mero  adj  X: nu̠mí; M: ___; C: númi̠; A: ___

mes  m  X: yo̠ó; M: yo̠ǒ; C: ___$; A: yo̠o̠; P: yo̠ó

mestizos  m, f  X: na̠án; M: ___; C: ___; A: ___

metal  m  X: kàà; M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a

metálico  adj  X: kàà; M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a

metate  m  X: yòsó; M: yo̠só; C: yo̠só; A: yo̠só

meter  vt  1. (obj. sing.) X: chika̠a̠; M: chikaa; C: chikaa; A: chikaa̠
2a.  (obj. pl.) X: taán; M: taǎn; C: taan; A: taan
2b.
vt  X: nditaán; M: ndataan$; C: ___; A: ___
3a. vt  X: sikó
ní; M: sakoni$; C: sakoni$; A: ___
3b. vt  X: ko
ni; M: kuní; C: kuní; A: ko
3c. vt  X: ko
ni ndaa; M: ___; C: ___; A: ___
4. vt (parcialmente dentro de algo; obj. sing.)
X: tuvi; M: ___; C: ___; A: ___
5. vt  X: no existe; M: ___; C: chi
i$; A: ___
6. vi  X: chinii; M: ndachinii; C: ___; A: ___
7. vi (suj. sing.) X: ke̠ta; M: kita̠; C: ___; A: ___
8. vi  X: ki̠
vi; M: ki̠vi; C: ki̠vi; A: ki̠vi
9. vi  X: ndi̠
vi; M: ndi̠vi; C: ___; A: ndi̠vi

meter en problema  X: ni̠í tindóó; M: ___; C: nii tundoo; A: ___

metlapil  m  1. X: ndaá yòsó; M: ___; C: ___; A: ndaa̠ yo̠só
2. X: ndiâsa; M: ___; C: ___; A: ___

Metlatónoc  X: Titǎnu; M: Tiatano$; C: Tiatano$; A: ___

México  X: Kǒyo; M: Koyó; C: ñuu Koyó; A: ñoo Ko̠

mezcal  m  X: ndìxì iní; M: ___; C: ___; A: ___

mezcla  f  X: nda̠i̠; M: ndia̠yu̠; C: ndiáyu, A: nda̠yi̠
cubrir con mezcla  X: ndika
í; M: ndakayu; C: ___; A: ___; P: kai

mezclar  1a. vt  X: kavá; M: kavǎ; C: kava; A: kava
1b. vt  X: kavá nuu; M: kava nuu; C: ___; A: ___
1c. vt  X: ndikavá nuu; M: ___; C: ndakava nuu$; A: ___
2. vt  X: ñuu; M: ñuu; C: nuu; A: ñoo
3a. vt  X: saká; M: sakǎ; C: ___; A: saka
3b. vt  X: saká nuu$; M: ___; C: ___; A: ___
3c. vi  X: sa̠ka̠; M: ___; C: ___; A: ___
3d. vi  X: ndisaká; M: ___; C: ___; A: nasaka

mezquino  adj  1. X: ndá; M: xíndia̠; C: ___; A: sínda̠
2. X: ndeé ini; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse mezquino  1a. X: kuxíndá; M: kuxindia$; C: kuxindia$; A: ___
1b. X: nduxí
ndá; M: ___; C: ___; A: ___

miedo  m

dar miedo  vt  1a. X: xa ívi; M: xayu̠vi; C: sayu̠ví; A: sayivi$
1b. X: kixaa í
vi; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa í
vi; M: ndasa yu̠ví; C: ___; A: ___
1d. X: sivi; M: sayu̠ví; C: sayu̠ví; A: sayivi$
2a. X: xa i̠yo; M: sa i̠yo̠; C: ___; A: ___
2b. X:
kixaa i̠yo; M: no existe; C: ___; A: ___
3. X: no existe;  M: ___; C: sayu̠
ú; A: ___

tener miedo  1. X: ku ívi; M: yu̠ví; C: yu̠ví; A: yi̠ví, kuyivi
2. X: kundasí; M: kundasí; C: __; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: yu
u$; A: ___

miedoso  adj  1. X: i̠yo; M: i̠yo; C: ___; A: yi̠yó
2. X: ndasí; M: ___; C: ___$; A: ___

miedoso de la gente  X: tíkú; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse miedoso  1a. X: ku i̠yo; M: ku i̠yo̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndu i̠yo; M: ___; C: ___; A: ___

miel  f  X: ñuñú; M: ñu̠ñǔ; C: ñúñu; A: ño̠ño̠

miel de abeja  X: ___; M: ___; C: ___; A: ño̠ño̠ yoko̠

miel de abejas negras chicas  X: ___; M: ___; C: ñuñu ndíyu̠chu; A: ___

miel de la tierra  X: no existe; M: ___; C: ñuñu nu̠ú; A: ___

miel de maguey  X: no existe; M: ___; C: ___; A: ño̠ño̠ yavi̠

miembro

miembros de un grupo  X: na̠vee; M: ___; C: ___; A: navee

mientras  adv  1. X: nani; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ndá; M: ___; C: ___; A: ndá tiémpó

mientras tanto  X: ___; M: 1ama; C: ___; A: 1ama

milagroso  adj  X: ún; M: xitúun; C: ___; A: ___

milpa  f  X: itu; M: itu; C: itu; A: yutu; P: itu

minúsculo  adj  X: chíín; M: chíín; C: chiin$; A: ___

mirar  vt  1a. X: koto; M: koto; C: koto; A: koto
1b. ndikoto; ndakoto

2a. (con atención o para entretenerse) X: koto nde
é;  M: koto ndiee$; C: koto ndiee$; A: koto nda
2b. X: ___; M: ___; C: tondie
e$; A: ___

mirar fijamente  X: koto káxín; M: kotoni káxí; C: kakáxí koto; A: koto kaxin

mismo  adv  1. X: suvi; M: ___; C: ___; A: sivi
2. X: mií; M: mií; C:___$; A: mi̠i

mixteco  m  1. X: sâví; M: isávi; C: i̠sávi̠; A: sávi̠; P: sâví
2. (lengua) X: tu̠un ndávi; M: tuu̠n ndáví; C: ___; A: ___
3. (lengua) X: tu̠un sâví; M: tuu̠n sávǐ; C: ___; A: to̠on sávi̠

moco  m  X: lalá; M: lalá; C: ___; A: la̠

mocoso  adj  X: lalá; M: lalá; C: ___; A: la̠

mojado  adj  1. X: uxá; M: vixá; C: ___; A: visá
2. X: lalá; M: lalá; C: ___; A: la̠

hacer mojado  1a. X: xa uxá; M: savi̠xá; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa uxá; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse mojado  1a. ku uxá; M: kuvixá; C: ___; A: ___
1b. X: ndu uxá; M: ___; C: ___; A: ___

mojar  1a. vt  X: sichíí; M: no existe; C: ___; A:  sachii 
1b. vt  X: no existe; M: ___; C: ___; A: sanachii
1c.
vi  X: chii; M: chii; C: chii; A: chii; P: no existe
2a. vt  X: xa uxá; M: xavi̠xá; C: ___; A: ___
2b. vt  X: kixaa uxá; M: no existe; C: ___; A: ___

3a. vt  X: sindáxín; M: chindaxi; C: chindaxin$; A: ___
3b.
vi  X: ndaxin; M: ___; C: ndaxi$; A: ___
4.
vi  X: no existe; M: ___; C: nda
a$; A: ___

molar  m  (diente) X: nu̠u yòsó; M: ___; C: ___; A: ___

molcajete  m  X: ko̠ó xáá; M: ko̠o̠ xáá; C: koo xaa$, koo̠ tiaǎ; A: ko̠o̠ ndísín

mole  m  X: ndaí nama; M: ___; C: tiaa nama$; A: ___

moler  1. vt  X: ndiko; M: ndiko̠; C: ___; A: ndiko
2a.
vt  (en molcajete) X: kuún; M: kuǔn; C: ___; A: ___
2b.
vi  (en molcajete) X: ku̠ún; M: ku̠u̠n; C: ___; A: ___
3. vt  (chiles y tomates solamente; para salsa)X: no existe; M: ___; C: ___; A: ka̠si̠n
4. vi 
X: ta̠xi̠n; M: ta̠xi̠n; C: ___; A: tasin

moler fino  1a. vt  X: xandi̠i̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1b.
vt  kixaa ndi̠i̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1c.
vt  ndasa ndi̠i̠; M: ___; C: ___; A: ___
1d. vi  ku̠ndi̠
i̠; M: M: kundii̠; C:___; A: ___
1e.
vi  ndu̠ndi̠
i̠; M: ndundíí; C: ___; A: ___
2. vt  X: ndiko ndi̠i̠; M: ___; C: ___; A: ___

molestar  1. vt  X: keé; M: keé; C: ___; A: kee
2. vt  X: sindí
i; M: ___; C: ___; A: ___

molido

molido fino  adj  X: ndi̠i̠; M: ___; C: ___; A: ___

no bien molida  X: ikin; M: ikin; C: ___; A: ___

molleja  f  X: 2a; M: ___; C: ___; A: ___

mollera  f  X: sǔtá; M: ___; C: ___; A: ___

moneda  f  X: ún; M: xu̠ún; C: xu̠ún; A: si̠ún

montaña  f  X: kiúún; M: kúñúú; C: ___; A: kiun; P: kiúún

montar  vt  X: kosó; M: ko̠so̠; C: kóso; A: koso

estar montado  X: kuyosó; M: koso; C: ___; A: ___

monte  m  X: ikú; M: ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠, kuu̠; P: ikú

montón  m  1. X: kondo; M: kondo; C: kondo; A: kondo
2. X: koo; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: ti
vi; M: tivi; C: ___$; A: tivi
4. (por ej.: tortillas, papeles) X: ___; M: ___; C: ___; A: toto̠                                                         5. (pequeña) EJ: ti̠kui̠tia̠

morado  adj  1a. X: ndíí; M: ndíí; C: ndíi, A: ndíí; P: ndíí
1b. X: ___; M: ___; C: kuii ndii$; A: ___

ponerse morado  1a. X: kundíí; M: nundíí; C: kundíi; A: ___
1b. X:
ndundíí; M: ndundíí; C: ___; A: ___

morder  vt  1. X: kaxí nu̠u; M: ___; C: ___; A: ___
2 X: kaxí yí
í; M: kaxi yíí; C: ___; A: ___
3a. (su propia boca o lengua) X: kaxí; M: kaxǐ; C: kaxi; A: kaxi
3b. vt  X: no existe; M: ___; C: ndakaxi$; A: ___
4. vt  (picar) X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin

morillo  m  X: ndàvà; M: nda̠va; C: nda̠va; A: ___

morir  vi  X: kuvi; M: kuvi; C: kuvi; A: kivi

mosca  f  1. X: ndikama; M: ndikama; C: ___; A: ndikama
2. (verde) X: tikiñú; M: ___$; C: ___; A: ___

mostaza  f  X: ___; M: ___; C: ___; A: yiva lavano

mostrar  vt  1a. X: sináa̠; M: sañáa̠; C: ___; A: sanáa
1b. X: na̠a̠; M: ña̠a̠; C: ___; A: na̠

moteado  adj  X: no existe; M: ___; C: kindíki$; A: ___

mover  1a. vt  X: sikánda̠; M: sakánda̠; C: sakánda; A: ___
1b.
vi  X: ka̠nda̠; M: ka̠nda̠; C: ___$; A: kanda
1c. X: no existe; M: ndaka̠nda̠; C: ndaka̠nda̠; A:  nakanda
2. vt  (mezclar) X: kavá nuu; M: kava nuu; C: ___; A: ___
3. vt  X: kisi; M: kisi; C: kisi; A: kisin
4. vt  X: sikuíkó; M: ___; C: ___; A: saviko$
5. vi  (sol, luna, viento) X: kaka; M: kaka; C: ___; A: kaka
6. vi (animales; para evitar algo que no quieren) X:  kandiso; M: ___; C: kandiso; A: ___
7. vi (de un lado a otro) X: ___; M: ___; C: ___; P: xiko$
8. vi (con mareo o porque está borracho) X: xikó ka̠va(?); M: ___; C: ___; A: ___

mucho  adj, adv  1. X: kua̠á; M: kuaǎ; C: kua̠a, A: kua̠
2. X:
í; M: í; C: ___$; A: víí
3. X: ka ví; M: ká vi̠; C: ___; A: ___
4. X: chí
ñá; M: chíña; C: chaan$; A: chíña; P: chaan$
5. X: kini; M: kini; C: kini; A: kini
6. X: ndixa; M: ___; C: ndixa$, A: ndíxa

mucho tiempo  X: naá; M: ___; C: ___$; A: naa

muchísimo  adj  1. X: a; M: niaa$; C: ___; A: ___
2.
X: no existe; M: ___; C: nakuii$; A: ___

muda  f (de ropa) X: naa; M: ___; C: naa$; A: ___

mudar  vt  X: sama; M: sama; C: ___; A: sama

mudo  adj  X: memé; M: mi̠mi̠; C: ___; A: ___

hacer mudo  1a. X: xamemé; M: sami̠mi̠; C: ___; A: ___
1b.
X: kixaa memé; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse mudo  1a. X: kumemé; M: kumimi̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndumemé; M: ___; C: ___; A: ___

muerto  m, f  X: ndìì; M: ndi̠i; C: ndi̠i; A: ndi̠i; P: ndíí

mugroso  adj  X: tee; M: ___; C: ___; A: ___

hacer mugroso  1a. X: xatee; M: satiéé; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa tee; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse mugroso  1a. X: kutee; M: kutiéé; C: ___; A: ___
1b. X: ndute
e; M: ___; C: ___; A: ___

mujer  f  X: ñaá; M: ñaá; C: ñaa$; A: ña

multiplicar  1a. vt  X: sikuína̠; sakuiña$
1b.
vi  X: kui̠na̠; M: kui̠ña̠; C: kuina̠; A: kui̠na̠
2a. vi  X: kukua̠
á; M: kukuáa; C: ___; A: ___
2b. vi  X: ndukua̠
á; M: ndukuaǎ; C: ___; A: ___

multitude  f  X: yo̠ó; M: ___; C: ___; A: ___

muncipio  m  X: vee chíñú; M: ___; C: ___; A: vee chiño

mundo  m  X: ñùù íví; M: ___; C: ña̠yúvi; A: ñoyívi

muñeca  f  1. (jugete) X: múnu; M: ___; C: ___; A: mónó
2. (de la mano) X: su̠kún nda
á;  M: ___$: C: ___; A: si̠ko̠n nda

murmurar  vi  X: ka̠a̠n válí; M: kaa válí; C: ___; A: ___

música  f  X: yaa; M: yaa̠; C: yaa; A: yaa

muslo  m  sa̠nda̠; M: sa̠nda̠; C: nu yo̠só; A: sa̠nda

muy  adv  1. X: ní; M: ___; C: ___$; A: ní
2. X:
kú chi; M: no existe; C: ___; A: ___; P: no existe
3. X: ka ví;
M: ká vi̠; C: ___; A: ___
4. X: iin; M: ii̠n; C: ___; A: ___
5. X:
í; M: víí; C: ___$; A: víí
6. X: a; M: ___; C: ___; A: ___
7. X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndeé

8. X: ndixa; M: ___; C: ndixa$, A: ndíxa
9. X: no existe; M: ___; C: ___; A: chin


N  -  n

 


nacer  vi  X: kaku; M: kaku; C: ___; A: kaku

hacer nacer  X: sikákú; M: sakáku; C: sakaku$; A: ___

nacimiento  m

nacimiento del río  X: xi̠ní i̠ta; M: ___; C: ___; A: ___

nada  adv

de nada  X: kǒó ña̠a; M: ko̠o̠ ñáa; C: ___; A: ko̠ó ña̠a

nada más  adv  X: sìín; M: ___; C: ___$; A: ___

nadar  vi  X: sutá; M: ndasu̠tiá; C: su̠tiá; A: no existe

náhuatl  adj  X: ikoó; M: ikóo; C: ___; A: ___

nalga  f  1a. X: kaá; M: kaá; C: ___$; A: ka̠
1b. X:
é kaá; M: ___; C: ___; A: ___

naranja  f  X: láxa; M: tiáxá, láxá; C: láxá; A: láxá, tíkuáán

naríz  f  X: xi̠tín; M: ixtǐn; C: xi̠tǐn; A: si̠ti̠n; P: ixitin$

náusea  f

dar náusea  vt  1.a. X: xakini...ini; M: sakíni...ini; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kini...ini; M: no existe; C: ___; A: ___

tener nausea  X: kukini ini; M: kukini ini$; C: ___; A: ___

necesario  adj  X: ndu̠xa̠; M: ___; C: ___; A: nduxa̠

necesitar  vt  X: kuniñúú; M: kuniñúú; C: ___; A: koni ñóó

necio  adj, adv  1. X: ví; M: kívi; C: ___; A: kí
2. X: kuásia; M: no existe; C: ___; A: ___
3. X: kué
e; M: kue̠e̠; C: ___; A: kue̠

hacer necio  1a. X: xakuée; M: ___; C: ___; A: ___
1b. kixaa kué
e; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. ndasa kué
e; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse necio  1a. X: kukuée; M: no existe; C: ___; A: ___
1b.
X: ndukuée; M: ndukuee$; C: ___; A: ___
2.
X: no existe; M: ndu̠chi̠ña; C: ___; A: ___

negro  adj  1. X: ndáá; M: ndiáá; C: ndiáá; A: ndáá; P: ndiáá
2. (como tizne) X: tu̠ún; M: tu̠ún; C: ___; A: to̠ón

hacer negro  vt  1a. X: xandáá; M: sandiáá; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ndáá; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa ndáá; M: ndasa ndiáá; C: ___; A: ___

ponerse negro  1a. X: kundáá; kundiáá; C: kundiaá; A: ___
1b. X: ndundáá; M: ndundiáá; C: ___; A: ___

nene, a  m, f   X: lǎa M: laá; C: laa$; A: ___

ni  conj  X: ni; M: ___; C: ___; A: ni
X: no existe; M: ___; C: ___; A: ini
X: no existe; M: ___; C: ninuu$; A: ___

nido  m  chi̠yo̠; M: chi̠yo̠; C: ___$; A: táka

hacer nido  X: no existe; M: ___; C: ndachi̠yo̠; A: ___

negar  vt  X: ndikuaá; M: ___; C: ___; A: ___

nieto, a  m,f  X: se̠e ñání; M: see ñáni; C: see  ñani$; A: sa̠ya ñani; P: see yání

nieve  f  X: no existe; M: i̠va̠; C: yu̠va̠; A: yi̠va̠

nigua  f  X: néva; M: ___; C: niva$; A: ___

nivel  adj

a nivel  X: nda̠a̠; M: nda̠a̠ ; C: nda̠a̠, A: nda̠a̠

nixtamal  m  X: a M: xáa; C: ___$; A: xáá

no  adv  1. X: un; M: ___; C: u$, un$ ; A: oo̠n, o̠n
2. X: maa; M: ___; C: ama$; A: ama; P: ama$
3. (con verbos estativos y con verbos en el aspecto continuativo) X: vasa$; M: ___; C: ___$; A: vása

no es  sùví; M: su̠vǐ; C: su̠ví, A: si̠ví

no sea que  X: koto ka; M: koto ~ to; C: ___$; A: koto

noche  f  X: ñǔu; M: ñu̠ú; C: ñuu; A: ñoó; P: ñǔu

hacerse de noche  X: kuñǔu; M: ___; C: ___; A: ___

toda la noche  X: niuu ñǔu; M: ___; C: ___; A: ___

nochebuena  f

flor de nochebuena  X: ita ñùú; M:___; C: ___; A: yita ñuú

nombrar  vt  X: no existe; M: ___; C: ___; A: sakunani

nombre  m  X: ki̠ví; M: ki̠vi̠; C: ki̠vi̠; A: ki̠vi̠

nopal  m  X: vi̠ndá; M: vi̠ndiǎ; C: ___; A: vi̠nda̠

nosotros  1a. (exclusivo; forma independiente) X: nde̠e̠; M: ndu̠u̠; C: nduu, A: ndi̠
1b.
(exclusivo; forma dependiente) X: nde̠; M: ___; C: ndi, A: ndi̠; P: ndi̠
2a. (inclusivo; forma independiente) X: yóó; M: ___; C: yoo; A: ___

2b. (inclusivo; forma dependiente) X: yó; M: yo̠; C: yo̠, A: yó

novio, a  m,f  X: ña̠a; M: ___; C: ___; A: ___

nube  f  X: vi̠kó; M: vi̠kǒ; C: ___$; A: vi̠ko̠

nube de polvo  X: no existe; M: ___; C: ñuma yáka; A: ___

nublado

estar nublado  (met.) X: nda̠tún; M: ___; C: ___; A: ___

nuca  f  X: si̠kí; M: ___$; C: ___; A: si̠ki̠ ~ yiki̠ si̠ki̠

nudo  m  1. X: tikǎtún; M: ___; C: ndikatun$; A: ñika̠tón
2. (de la caña o del cuerpo) X:
ti̠va̠vi̠; M: ___; C: ___; A: tivaa tama, tivaka tama

nudo del dedo 1. X: ti̠va̠vi̠ ndaá; M: ___; C: ___; A: tivaa tama, tivaka tama
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: ko
ndo no̠o̠ nda

nudo simple  X: tikǎtún taya; M: ___; C: ___; A: ___

nuera  f  X: xànù; M: xa̠nu; C: xa̠nu; A: xa̠no

nueve  adj  X: i̠i̠n; M: ii̠n; C: ___; A: i̠i̠n

nuevo  adj  X: xàá; M: xa̠á; C: ___$; A: xa̠á
nuevecito adj  X: xàá ñu̠u̠; M: ___; C: ___; A: ___

nuez  f  (tipo que está en la montaña) X: tìkí; M: ti̠kí; C: ___; A: ti̠kí

nuez de la garganta  X: kondo su̠kún; M: kondo sukun$; C: kondo sukun$; A: kondo si̠ko̠n

 


O

 


o  conj  1. X: á; M: á; C:$ ___; A: án
2. (porque si no) X: chi; M: chi; C: chin$; A: chi, ka̠chi

obedecer  vt  1. X: kandíxá; M: kandíxa; C: kandíxa; A: kandíxa
2a. X: xasúví; M: sasúví; C: ___; A: ___

2b. X: kixaa súví; M: no existe; C: ___; A: ___
3a. X: xandúví; M: sandúvi; C: ___; A: kasa ndi̠vi̠
3b. X: kixaa ndúví; M: no existe; C: ___; A: ___

4. X: kuni so̠
o; M: kuni soo̠; C: kuni soo; A: koni so̠o

obligar  1a. X: xandu̠xa̠; M: sandu̠xa̠; C: ___; A: kasa ndu̠xa̠
1b. X:
kixaa ndu̠xa̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa ndu̠xa̠; M: ___; C: ___; A: ___

obrar  vi  (defecar) 1a. X: tatá; M: tiatiá; C: tiatiá; A: tatá
1b. X: tatá sì
ví; M: ___; C: ___; A: ___

obsidiano  m  X: ví kìmì; M: ___; C: kaa sivi tiuun ndivi$; A: ___

ocote  m  1. X: itín; M: ití; C: ___; A: yiti̠; P: ití
2. (árbol) X: tùxá; M: tu̠xá; C: tu̠xá; A: tônxá

ocote de tejamanil   X: no existe; M: ___; C: tuxa xatun; A: ___

ocho  adj  X: u̠na̠; M: ___; C: ___$; A: o̠na̠

odiar  vt  1. X: kundasí nu̠ú...kuni; M: kundasí núu…kuni; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: kasa kuiño

oeste  X: nu̠ú kêta ñu̠u; M: ___; C: nu ka ndata ñuu; A: ___

ofender  X: ka̠a̠n ndiva̠a; M: ka̠a̠n ndi̠va̠a̠; C: kaan ndivaa; A: kaa̠n ndiva̠a

ofensa  f

tomar ofensa  X: no existe; M: ___; C: kasa ndivi ini; A: ___

ofensivo

ser ofensivo  X: kama yuú; M: kama ní yuú; C: ___; A: ___

oficial  m, f

oficiales del pueblo  X: na̠vee; M: ___; C: ___; A: navee

oficio  m (documento) X: tùtù; M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú

ofrecer  vt  X: so̠kó; M: so̠ko̠; C: ___; A: so̠ko̠

ofrenda  f  X: no existe; M: ___; C: ñaa ndakuatu; A: ___

oído  m  X: so̠o; M: soo̠; C: soo̠, A: so̠o

oír  1. vt  X: kuni so̠o; M: kuni soo̠; C: kuni soo; A: koni so̠o
2. vi  (ruido de agua corriendo o de aceite friendo algo) X: kai
3. vi  X: ___; M: ___; C: tiaku$; A: ___

ojalá  conj  X: á...va̠a ní; M: vaa ní; C:$ ___; A: ___

ojo  m  1a. X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠
1b.
X: nduchí nu̠ú; M: ___; C: ___$; A: nduchu̠ no̠o̠

oler  1. vt  X: tami; M: tani; C: tani; A: tami
2.
vi  X: ku̠xa̠a̠n; M: kuxáa̠n; C: kuxaan; A: kuxaan

oler bueno  1. X: ku̠xa̠a̠n támí; M: kuxáa̠n támi; C: kuxaan tami$; A: ___
2. (sabroso o bueno) X: ku̠xa̠
a̠n va̠a; M: ___; C: kuxaan vaa; A: ___

olfatear  vt  X: tami; M: tani; C: tani; A: tami

olla  f  X: ki̠si; M: ki̠si̠; C: ki̠si, A: ki̠si

tipo de olla  1. (no se hacen localmente; son boludas y glaseadas adentro) X: ki̠si kuáan; M: ___; C: ___; A: ___
2. (que es muy boluda abajo; casi no se para) X: ki̠si ti
aa; M: ___; C: ___; A: ___

olor  m  X: xi̠ko̠; M: xi̠ko̠; C: ___; A: siko̠

haber olor  X: ndikui̠ta xi̠ko̠; M: ___; C: ___; A: ___

olote  s  sàñú; M: sañǎ; C: sañǎ; A: sa̠ñi

olvidar  vt  1. X: ndindosó ini; M: nandoso$; C: ___; A: nandoso
2. X: sana ini; M: ___; C: ___; A: sana ini

3. X: no existe; M: naa̠ ini; C: naa ini$; A: ___

ombligo  m  1. X: xàlù; M: xalu; C: ___; A: sandi
2. X:
lalu; M: lalu$; C: lalu$; A: ___
3. X: xàndù; M: ___; C: ___; A: ___

omitir  vt  (tiempo: horas, días, etc.) X: ndika̠nu; M: ___; C: ___; A: ___

operar  vt  X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A: ndatá

oponer  vt  X: xakini; M: sakíni; C: ___; A: ___
1b. X:
kixaa kini; M: no existe; C: ___; A: ___

orden  f
con orden
 adv  X: vií; M: ___; C: vii̠; A: ___

ordeñar  vt  X: koní; M: kuní; C: kuní; A: ko

orégano  m  X: i̠ku̠ ta̠chí válí; M: ___; C: ___; A: ___

oreja  f  X: so̠o; M: soo̠; C: soo̠, A: so̠o

órgano (cacto)  X: itún chichí; M:___; C: ___; A: ___

orgulloso

estar orgulloso  ve  1a. X: kutáí; M: kutiáyú; C: ___; A: ___
1b. X: ndutáí; M: ndutiáyú; C: ___; A: ___

2a. (de hombres) X: kúta̠a, kutiáa; ; C: ___; A: ___
2b. X: nduta̠a; M: ndutiáa; ; C: ___; A: ___

3a. X: kulu̠nda̠; M:no existe; C: ___; A: ___
3b. X: ndulu̠nda̠;
M:___; C: ___; A: ___
4. X: kúra̠sa; M: no existe; C: ___; A: ___
5.
X: no existe; M: ku̠la̠ndo̠; C: ___; A: ___

hacerse orgulloso  1a. X: xatáí; M:___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa táí; M: no existe; ; C: ___; A: ___

2a. (de hombres) X: xata̠a; M: ___; C: kasa tiaa$; A: ___
2b. X: xatáí; M: no existe; (de hombres)
3a. (de mujeres) X:
3b. X: kixaa ña
á; M: no existe; ; C: ___; A: ___
4. chinúú...tu̠
un; M: chinúú…túun; C: ___; A: ___
5. X: xachée xí
ín mií; M: sachée xíín mií; C: ___; A: ___
6. X: no existe; M: ___; C: ___; A: kasa káno xíín mi̠i...

oriente  m  X: nu̠ú kétá ñu̠u; M: ___; C: nu ka ndata ñuu; A: ___

orilla  f  1. X: yuú; M: yuú; C: yu̠u; A: yu
2. (
de un terreno) X: xá
ñú; M: xáñu; C: ___; A: sáño; P: xáñú

orina  f  X: láxa; M: tiáxá, láxá; C: láxá; A: láxá

orinar  vi  X: tatá; M: tiatiá; C: tiatiá; A: tatá
1b. X: no existe; M: ___; C: ndatiatiá; A: ___

hacer orinar  X: no existe; M: ___; C: satiatiá; A: ___

oscurecerse  vi  1a. X: kunaá; M: kuñaǎ; C: kunaa̠; A: kunaa
1b. X: ndunaá; M: nduñaǎ; C: ___; A: ___

oscuro  adj  X: naá; M: ñaǎ; C: ñaa̠; A: naa
2. X: no existe; M: ___; C: kua̠a̠; A: ___
3. X: tu̠ún; M: tu̠ún; C: ___; A: to̠ón

otro  adj  1. X: inka; M: inka̠; C: ___$; A: inka̠
2. X: tuku; M: tuku; C: ___$; A: tuku; P: túkú

3. X: tu; M: tu; C: tun$; A: ___

otra vez  adv  1. X: tuku; M: tuku; C: ___$; A: tuku; P: túkú
2. X: tu; M: tu; C: tun$; A: ___

oveja  f  X: levo; M: ndikachi, lela$, levo; C: ___$; A: ndikachi ~ ndika̠chi̠

oxidarse  vi  X: ku̠xin; M: kuxi̠; C: kuxi; A: ku̠su

hacer oxidar  X: sikûxin; M: ___; C: ___; A: ___


P  -  p

 


paciente  adj  X: nú ini; M: kánu ini; C: kanu ini$; A: kano ini$

ser pacificado  vi  X: no existe; M: ___; C: kindoo ma̠ni ini; A: ___

padrastro m  X: ivá ndávi; M: va ñúu; C: ___; A: yivá ño̠o (?)

padre  m  1. X: ivá; M: ivá; C: yuvá; A: yivá
2. X: táta; M: tata; C: tátá; A: tátá
3. (Se usa para Dios y para dar respeto a ciertos hombres como los ancianos.)  X: no existe; M: no existe; C: ___; A: ___; P: iya
4. (sacerdote) X: su̠tu̠; M: su̠tu̠; C: ___$; A: su̠tu̠

padres  X: ivá sií; M: vasii$; C: ___; A: ___

padrino  m  X: ivá ñu̠u; M: va ñúu; C: ___; A: yivá ño̠o

pagar  vt  X: chavi; M: chavi$; C: chavi; A: chavi

pagar de vuelta  vt  1a. X: xanu̠ú; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa nu̠ú; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
1d. X: ndunu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___

pagar impuesto  X: ka̠ku; M: no existe; C: ___; A: ___

paisano  m, f   X: án; M: táán; C: ta̠an, A: táán

paja  f  X: í; M: mi̠í; C: ___$, A: mi̠í

pájaro  m  X: sàà; M: saa̠; C: saa; A: saa

pájaro carpintero  1. X: chiríta; M: chirita; C: ___$; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ndikaan$; A: ___

palabra  f  X: tu̠un;  M: tuu̠n; C: tu̠un; A: to̠on; P: tu̠un

palear  vt  X: kachii; M: kachii; C: ___$; A: kachii; P: kakii$

pálido  adj  X: kuáan; M: kuáán; C: kua̠án, A: kuáán

ponerse pálido  X: kukuáan; M: kukuáán; C: kukua̠án; A: ___

palma  s  (de la mano) 1. X: ini ndaá; M: ___; C: ___; A: ini nda
2. C:
xa
ndia ndaa$

palma real  X: no existe; M: ___; C: ñuu yáa; A: ___

palmada  f

dar palmada  vi  X: katí ndaá; M: katu ndaá; C: ___; A: kani...ndaa̠; P: katún ndaá

palo  f  1. (árbol) X: itún; M: itún; C: yutun$; A: yito̠n
2. (delgado) X: ndùkù; M: ___; C: ___; A: ___

palo blanco  X: chǒmá; M: tuchima$; C: tuchima$; A: ton ti̠má; P: cho

palo para sembrar  X: ___; M: tuchii; C: ___; A: ___

paloma  f  1. (gris; vienen en septiembre y salen en abril) X: ndiuú; M: ___; C: ___; A: ___
2. (blanca) X: sa̠ta; M: ___; C: ___; A: ___

paloma de ala blanca  X: palóma; M: ___; C: ___; A: ___

palpitar  vi

palpitar el corazón  X: kandeta níma̠; M: ___; C: kandita nima; A: ___

pan  m  X: xi̠tá va̠a; M: ixta vaa$; C: ___; A: si̠ta̠ váa

panal  m  1. X: yo̠ko̠; M: ___$; C: ___; A: yoko̠
2. X: ___; M: ___; C: tie
ě; A: ___

páncreas  m  X: kàà; M: ___; C: ___; A: ___

pando

ser pando (sway-back) X: no existe; M: ___; C: kee tanu sata; A: ___

pantalón  m  X: xàtù; M: xatu; C: ___; A: xati

panteón  m  X: kumi sánto; M: ku̠mi̠ sántó; C: ___; A: ___

panzón  adj  X: la̠mbí; M: la̠mbi̠; C: ___; A: ___

hacer panzón  1a. X: xala̠mbí; M: sala̠mbí; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa la̠
mbí; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse panzón   1a. X: kula̠mbí; M: kulambi̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndula̠
mbí; M: ___; C: ___; A: ___

pañuelo  m  X: paíto; M: ___; C: ___; A: ___

papá  m  1. X: ivá; M: ivá; C: yuvá; A: yivá
2. X: táta; M: tata; C: tátá; A: tátá

papa  f  X: ti̠kuǐti; M: tikui̠tí; C: ___; A: ti̠kui̠tí

pápalo  m  (hierba comestible) X: iva ndusú; M: va ndusú; C: ___; A: yiva ndusú

papaya  m  X: ___; M: ___; C: tindoko paña$; A: ___

papayo  m  X: ___; M: ___; C: tundoko paña$; A: ___

papel  m  X: tùtù; M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú

par  m  X: pári; M: ___; C: pari$; A: ___

para  prep  1. X: xa̠á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a, A: xa̠
2. X: ya̠; M: ña̠; C: ña̠; A: ña

3. X: ta; M: ___$; C: ___$; A: ta

paralizado

ponerse paralizado  1a. X: kuve̠e; M: kuvee; C: nduve̠e; A: ___
1b. X: nduve̠e; M: ___; C: nduve̠e; A: ___

parar  1a. vt  (obj. sing.) X: kandichi; M: kani ndichi; C: kani ndichi$; A: kani ndichi̠
1b.
vi  (suj. sing.)
X: kundichi; M: kundichi; C: kundichi$; A: kundichi̠; P: kundichi
1c.
vi (suj. sing.) X: ndikundichi; M: ndakundichi; C: ndakundichi$; A: ___
2a. vt  (obj. pl.) X: kandita; M: kandita; C: ___; A: kata ndichi
2b. vi  (
suj. pl.) X: kundita; M: kundita; C: ___; A: kui̠ta
2c.
vi (suj. pl.) X: ndikundita; M: ndakundita; C: ___; A: ___
3.
vi  X: ndikui̠ta; M: ___; C: ndakuita; A: ___
4. vt  vt (obj. pl.) X: kata; M: kata; C: ___; A: ___
5.
X: no existe; M: kani; C: ___; A: ___
6.
vt  X: no existe; M: ___; C: ___; A: kata ndoso̠
7. vi (cesar momentariamente) X: xikui̠i̠n; M: kukui̠i̠n; C: ___; A: kukuiin
8.
vi  (la lluvia) X: no existe; M: ___; C: ndukuita$; A: ___
9.
vi  (la lluvia) X: no existe; M: ___; C: ndukuita$; A: ___
10. X: no existe; M: ___; C: kutu̠vi; A: ___

parecer  v prnl  1. X: ku̠na̠a̠; M: kuñáa; C: ___; A: kuná
2.
v prnl  X: ndaku; M: ___; C: ___; A: ___
3. vi  X: no existe; M: no existe; kavi na
a$; A: ___

parece  X: káá; M: káá; C: ___; A: káa

parecer despeinado  X: kuchíñá; M: ___; C:  kachiña; A: ___

pared  f  1. (barda) X: na̠ma̠; M: no existe; C: na̠ma̠, A: nama̠
2. (de casa) kándíká ve
e; M: kindika̠ vee; C: ___; A: ___

pariente  m  1a. X: na̠táán; M: ___$; C: ___; A: ___
1b.
án; M: táán; C: ta̠an, A: táán

parte  f  X: ñañu; M: ñañu; C: ñanu$ (?); A: ñáño; P: ñañú

partir  vt  1a. X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A: ndatá
1b. vi  X: nda̠tá; M: nda̠tá; C: ___; A: nda̠tá
2a. vt  (algo redondo) X: ta
ví; M: taví; C: taví; A: tavi
2b. vt  X: ndita
ví; M: ndataví; C: ndatavi; A: ___
2c.
vi  X: ta̠ví; M: ta̠vǐ; C: ta̠vi̠; A: ta̠vi̠
2d. vi  X: ndita̠
ví; M: ndatavǐ; C: ___; A: ___

partir en medio 1a. vt  X: taví sava; ___; C: ___; A: ___
1b. vi  X: ta̠v
i sava; M: ___; C: ___; A: ___

pasar  1. vt  X: ya̠a; M: ya̠a; C: yaa; A: ya̠a
2.
vi  (suceder) X: ndoo; M: ndoo; C: ___; A: kundoo

hacer pasar  X: siyâa; M: ___; C: ___; A: sayaa

pasear  vi  X: kaka nu̠ú; M: no existe; C: ___; A: kaka no̠o̠

pastar  vt  X: no existe; M: ___; C: ___; A: sakixaan
vi  X: no existe; M: no existe; C: kaxáan; A: kuxaan

pasto  m  X: ita; M: ita; C: ita; A: yita
2. X:
ita leko; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: ku̠
vi̠; M: no existe; C: ___; A: ___
4.
X: no existe; M: kuu; C: ___; A: ku

pastor  m  X: paxtó; M: ___; C: pasto$; A: ___

pata  f  1. (de atrás) X: xa̠á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a, A: xa̠
2. (delantera) X: nda
á; M: ndaá; C: nda̠a, A: ndaa̠; P: ndaá

patear  vt  1. X: kachii xa̠á; M: no existe; C: ___; A: kachi xáá; P: kakii$
2.
X: kee xa̠á; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: keta xa̠
á; M: kita xaa; C: ___; A: ___
4a. X: no existe; M:
chacháá; C: ___; A: ___
4b. X: no existe; M: ndichachaa; C: ___; A: ___
5.
X: no existe; M: kua̠ñu̠ ndiaa; C: ___; A: ___

patio  m  X: é; M: yée; C: yée, A: yéé ; P: yéé

en el patio  X: è; M: ke̠e; C: ke̠e; A: ke̠e

patrón  m  X: ra̠kánú; M: ___; C: ___; A: ta̠káno

pavo  m  1. (término general) X: tiu̠ún; M: tiu̠u̠n; C: C: tiuun$; A: ti̠ún
2. (guajolote macho) X: tiu̠ún chée; M: ___$; C: ___; A: ___
3.
(guajolote macho) X: ko̠
ló; M: kolo; C: kolo; A: ___; P: kolo, chiko̠lo

pecado  m  X: kua̠chi; M: kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi

pecho  m  1. X: kándíká; M: kíndíka; C: ___; A: ___
2. (seno) X: ndosó; M: ___; C: ndosó; A: ___
3.
(seno; hablando con un niño) X: loló; M: ___; C: ___; A: ___

pedazo  m  1. X: kondo; M: kondo; C: kondo; A: kondo
2. X: ña
ñu; M: ñañu; C: ñanu$ (?); A: ñáño; P: ñañú

hacer pedazos  vt  X: sikuáchí; M: ___; C: sakuachi; A: sakuachi

hacerse en pedazos  vi  X: no existe; M: ___; C: ku̠ñañu; A: ___

pedazo de algo que es quebradizo o frágil  X: yuchi; M: ___; C: ___; A: ___

pedazos de barro  X: chiyo; M: chiyo; C: ___$; A: chiyo

pegajoso adj  X: kixín; M: kixín; C: ___$; A: ___

hacer pegajoso  1a. X: xakixín; sakixín
1b. X:
kixaa kixín; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kixín; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse pegajoso 1a. X: kukixín; M: kukixín; C: ___; A: ___
1b. X: ndukixín; M: ___; C: ___; A: ___

pedir  vt  1. X: nda̠ka̠n; M: ndaka̠n C: ndaka; A: nda̠ka̠n
2. X: ndukú; M: ndukú; C: ndukú; A: ndukú
3. X: ___; M: ___; C: tivi$; A: ___
4.
(ayuda o castigo para otro) X: ka̠
a̠n...xa̠á; M: kaan...xa̠a̠; C: ka̠a̠n...xáá

pedir favor  1. ndukú...ya̠ma̠ní; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: nda̠ka̠n...ya̠ma̠ní; M: ___; C: ___; A: ___

pedir prestado  1. vt  1. X: tatu; M: tatu; C: tatu$; A: tati
2.
ndukú tóó; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: nda̠ka̠n nuu$; C: ___; A: ___

pegado

estar pegado  vi  1. (golpeado) X: xa̠ni; M: ña̠ni; C: ___; A: xani
2. (ser fiel
a otro) X: ku̠ndi̠ku̠n tuun; M: kundíku̠n; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: no existe; C: kaa$; A: ___

pegar  pegar  1a. vt  (golpear) X: kani; M: kani; C: kani; A: kani
1b.
vi  X: xa̠ni; M: ña̠ni; C: ___; A: xani
1c. X: kani ndaa; M: kani ndiaa; C: kani ndiaa$; A: ___
2.
vt  (golpear) X: kakin; M: kakin; C: ___; A: kakin
3. vt  (con pegamento) X: sitîin; M: ___; C: ___; A: ___
4. vt  X: no existe; M: ___; C: ___; A: suki

pegar de lado (el sol) X: ndi̠í ndaa; M: ___; C: ndii ndiaa$; A: ___

pegar rayo  1. X: kani taxan; M: kani taxa; C: ___; A: ___
2.
X: kani sa̠ví; M: kani sa̠vǐ; C: ___; A: kani sa̠vi̠

peinar  vt  1a. X: chuun; M: chuun; C: ___; A: ___
1b. X: no existe; M: ndachu
un; C: ndachuun; A: nachuun

peine  m  X: kui̠ka̠; M: vi̠ka̠; C: ___; A: kuika̠

pelar  vt  X: ñií; M: ñií; C: ___; A: no existe
2. X: ñañá; M: ___; C: ___; A: ñañí
3a. X: no existe; M: ___; C: tuxí; A: ___

3b. X: no existe; M: ___; C: ndatuxí; A: ___

peldaño  m  X: ndiyo; M: ___; C: kuato̠; A: ___

pelea  s  X: kua̠chi; M: kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi

pelear  vi  X: kani táán; kani táán; C: katáán; A: kani táan

hacer pelear  vt  X: sikání táán; M: ___; C: sakataan$; A: ___

peligroso  adj  X: i̠yo; M: i̠yo; C: ___; A: yi̠yó

ponerse peligroso  1a. X: ku i̠yo; M: ku i̠yo̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndu i̠yo; M: ___; C: ___; A: ___

pelitos  m  (parados como espinas)  X: xíñú; M: ___; C: ___; A: ___

pellejo  m  X: lapa; M: no existe; C: ___; A: ___

pellizcar  vt  X: kani chîín; M: kani chíín; C: ___; A: ___

pelo  m  X: ixí; M: ixí; C: ___$; A: yisi̠

pena  f

dar pena  X: kukaan nu̠ú; M: kukaan nu̠u̠; C: ___; A: kukaan no̠o̠

pendiente  adj

estar pendiente  X: kutanu; M: kutanu; C: ___; A: ___

pensar  vt  1. X: kaán ini; M: kaán ini; C: ___; A: kaán ini
2. X: kaka ini; M: kaka ini; C: ___; A: ___
3a.
X: kani ini; M: no existe; C: ___; A: kani si̠ni̠; P: no existe
3b. X: ndikani ini; M: ndakani ini; C: ndakani$; A: ___
4.
X: no existe; M: ___; C: kaka nduku xini; A: ___

piensa  vt  1. X: túvi; M: ___; C: ___; A: ___
2.
(se usa para regañar) X: kuka
án; M: káán; C: ___; A: ___

sin pensar  X: kua̠a̠n ini; M: kua̠a̠n ini; C: ___; A: ___

peña  f  X: kavá; M: kavǎ; C: ___$; A: kava̠

peñasco  m  X: kavá; M: kavǎ; C: ___$; A: kava̠

pequeño  adj  (sing.) X: loo; M: loo; C: loo; A: loo
(pl.) X: válí; M: válí; C: válí; A: válí; (unos cuantos), A: kuálí (muchos)
(pl.; se usa solamente con gente) X: valí; M: kua̠chí; C: ___; A: válí

X: a; M: paǎ; C:___; A: paa

perder  1a. vt  X: sindáñúú; M: ___; C: ___; A: ___
1b.
v prnl  X: ndañúú; M: ___;  C: ndoñuu$; A: ndañóó
2.
v prnl  X: kunini; M: kununi; C: ___; A: kunini

perdonado  

estar perdonado  X: ndoo kua̠chi; M: ___; C: ___; A: ___

perdonador  adj  X: nú ini; M: kánu ini; C: kanu ini$; A: kano ini$

perdonar  1a. X: xakánú ini; M: sakánu ini; C: ___; A: kasa káno ini
1b. X: kixaa ká
nú ini; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: no existe; M: ___; C: ___; A: koka
nu ini$

perezoso  adj  X: xu̠xán; M: xúxan; C: xúxan; A: xúxán; P: xúxán

perico  m  X: sîví (?); M: ___; C: ___; A: ___

permiso  m  X: ichí; M: M: ichí; C ___; A: yichi̠
X: no existe; M: ___; C: ___; A: nda̠yi

dar su permiso  X: no existe; M: kandia...xaa; C: ___; A: ___

permitir  vt  X: taxi; M: ___; C: taxi; A: taxi

pero  conj  1. X: sundí; M: sundi$ ~ ndí; C: ___; A: so
2. X: ta;
M: ___$; C: tan$; A: ta
3. X: ___; M: ama; C: ___; A: ama

perro  m  X: tìnà; M: ti̠na; C: ti̠na; A: ina; P: ti̠na̠

perseguir  vt  1. X: taxín; M: taxi$; C: taxí; A: taxin, kataxin
2. X: ta̠vi̠
; M: ___; C: ___; A: ___

persignar  vi  X: ___; M: ___; C: tiaa; A: ___

persistente  adj  X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ___

persona  f  X: na̠a; M: no existe; C: ___; A: ___
2. (pl.) X: ìví; M: (na̠)yu̠vii̠; C: yuvi$; A: ni̠vi; EJ: na̠ yuví

persuasivo  adj  X: la̠ndo̠; M: la̠ndo̠; C: ___; A: ___

pertenecer  vi  1. X: kundavi ndaa; M: kundiávi ndiaa; C: ___; A: ___
2. X: kundikun ndaa; M: kundíkun ndiaa; C: ___; A: ___

pervertir  vt  X: taa si̠í; M: ___; C: ___; A: ___

pesado  adj  X: ve̠e; M: ve̠ě; C: ve̠e; A: veé

hacer pesado  1a. X: xave̠e; M: save̠ě; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ve̠e; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: no existe; M: ndasa ve̠e; C: ___; A: ___

ponerse pesado  1a. X: kuve̠e; M: kuvee; C: ___; A: ___
1b. X: nduve̠e; M: ___; C: nduve̠e; A: ___

pesar  vt  X: kata; M: kata; C: ___; A: kata

pescado  m  X: tiàká; M: tia̠ká; C: tia̠ká, A: tia̠ká

pescuezo  m  X: su̠kún; M: su̠kǔn; C: ___$; A: si̠ko̠n

pestaña  f  X: ixí nu̠ú; M: ixí xíkua; C: ___; A: ___

peste  f

levantarse la peste  X: ndikui̠ta xi̠ko̠; M: ___; C: ___; A: ___

petate  m  X: iví; M: yuvǐ; C: yuvi, A: yivi̠

Petlacalancingo  X: Cha̠tún; M: Ti̠xa̠tu̠n; C: ___; A: no existe; P: Tixatún, Chatún

pez  m  X: tiàká; M: tia̠ká; C: tia̠ká, A: tia̠ká

piar  vi  X: nda̠i̠; M: ndayu̠; C: nda̠yu̠; A: nda̠yi̠

picacho  m  X: kondo; M: kondo; C: kondo; A: kondo

picante  adj  X: xa̠tu̠; M: ___; C: ___$; A: xa̠ti̠

picar  vt  X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin

pico  m  X: é yuú; M: tiee yuu; C: ___; A: ___

pie  m  1. X: xa̠á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a, A: xa̠
2.
(delantera) X: nda
á; M: ndaá; C: nda̠a, A: ndaa̠; P: ndaá

pie de metate  X: ndaá yòsó; M: ___; C: ___; A: ndaa̠ yo̠só

estar de pie  1. (suj. sing.) X: kundichi; M: kundichi; C: kundichi$; A: kundichi̠; P: kundichi
2. (suj. pl.) X: kundita; M: kundita; C: ___; A: kui̠ta

planta del pie  X: ini xa̠á; M: ___; C: ___; A: ___

piedra  f  X: yu̠ú; M: yu̠ǔ; C: yu̠u; A: yu̠u̠

piedra para moler  X: ___; M: ___; C: ___; A: yu̠u̠ tásin ya

piel  f  X: iín; M: ñiǐ; C: ___$; A: ñii̠; P: iín
X: lapa; M: no existe; C: ___; A: ___

pierna  f  X: sa̠nda̠; M: sa̠nda̠; C: nu yo̠só (?); A: sa̠nda

pieza  f   X: ñañu; M: ñañu; C: ñanu$ (?); A: ñáño; P: ñañú

pieza de tela  X: no existe; M: ___; C: ñúmí; A: ___

pila  f  1. EJ: ti̠kui̠tia̠

pila de agua  f  1. X: ti̠ko̠ó; M: tikoǒ; C: ___; A: ___
2. X: mìnì;
M; mi̠ni; C: ___$; A: mi̠ni

pilón  m  X: no existe; M: ínúú; C: ___; A: ___

pino  m  X: tùxá; M: tu̠xá; C: tu̠xá; A: tônxá

pinole m  X: yuchi vìxì; M: ___; C: ___; A: ___

pintar  vt, vi  X: ndikaí; M: ndakayu; C: ___; A: ___
X: no existe; M: ka
yu; C: kayu; A: ___

pinto  adj  X: kuíin; M: kuíín; C: ___; A: kuíín

hacer pinto  1a. X: xakuíín; M: sakuíín; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuíín; M: no existe; C: ___; A: ___

1c. X: ndasa kui̠i̠n; M: ndasa kui̠i̠n; C: ___; A: ___

ponerse pinto  1a. X: kukui̠i̠n; M: kukui̠i̠n; C: ___; A: ___
1b. X: ndukui̠i̠n; M: ___; C: ___; A: ___

piña  f  1. (del pino) X: ndìkà; M: ___$; C: ___; A: ___
2. (fruta) X: ___; M: ___; C: víxí; A: ___

piojo  m  X: tìkú; M: tikǔ; C: tiu̠kú; A: tukú

piojo blanco del cuerpo  X: ndikûxin; M: ___; C: ndikúxin; A: ___

pique

irse a pique  X: ndikava; M: ndakava; C: ndakava; A: nakava

pisar  vt  1a. X: kua̠ñu̠; M: kuañu̠; C: ___; A: ___
1b.
(de propósito) X: kua̠ñu̠ ndosó; M: ___; C: ___; A: ___
1c. X: no existe; M: ___; C: ndakuañu$; A: ___

pisar sobre  1. X: ko̠so̠ kava; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: sakava; A: ___

piso m  X: ___; M: ___; C: ___; A: ___; EJ: ini vee

pizcar  vt  X: sikéé; M: sakéé; C: ___; A: sakee

placenta  f  X: sókó; M: ___$; C: sóko; A: ___

placer  X: kusìí ini; M: kusiǐ ini; C: ___$; A: kusii ini

Plan de Zacatepec  X: Ñuú Nda̠i̠; M: ___; C: ___; A: ___; P: Yosó I̠ta Ndoó

planchar  vt  X: sindîvi kàà; M: sandivi$; C: ___; A: ___

planear  X: chitáán tu̠un; M: chitaan tuun$; C: ___; A: ___

plano  adj  1. X: nda̠a̠; M: nda̠a̠; C: nda̠a̠, A: nda̠a̠
2. (pies y mesas) X: lá
mbá; M: la̠mba̠; C: ___; A: ___

hacer plano  X: xalámbá; M: salámbá; C: ___; A: ___

ponerse plano  1a. X: kunda̠a̠; M: kundaa̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndunda̠a̠; M: ___; C: ndundaa; A: ___
2a. X: kulá
mbá; M: kulamba̠; C: ___; A: ___
2b. X: ndulá
mbá; M: ___; C: ___; A: ___

planta  f  1. X: itún; M: itún; C: yutun$; A: yito̠n
2.
X: i̠ku̠; M: i̠ku̠; C: yu̠ku̠, A: yu̠ku̠

plantar  vt  (obj. pl.) X: taán; M: taǎn; C: taan; A: taan

 

plantita  (que sale de una planta; por ej.: plátano, carrizo o maguey) X: se̠e; M: see̠; C: see; A: sa̠ya

plástico  adj  1. X: nda̠ka̠; M: ndia̠ka̠; C: ___; A: nda̠ka̠
2. X: lamba; M: lamba; C: ___; A: ___

envase de plástico  X: nda̠ka̠; M: ndia̠ka̠; C: ___; A: nda̠ka̠

Platanar  X: Tivi̠xin; M: ___; C: ___; A: ___

plátano  m  X: chi̠ta̠; M: ndíká, chi̠tia̠; C: chitiǎ; A: chita̠

mata de plátano  s  X: chîta̠; M: chi̠tia̠; C: ___; A: to̠n chíta̠; P: itún chi̠ta̠

platicar  vi  X: nditúún; M: ___; C: ndatuun$; A: ndatóón; P: ndatuun

plato  m  X: ko̠ó; M: ko̠ǒ; C: ko̠o̠; A: ko̠

plato de vidrio  X: ko̠ó ndasun; M: ko̠o̠ ndasun; C: ___; A: ___

pluma  f  X: tùmì; M: tu̠mi; C: tu̠mi; A: ___

pobre  adj  X: ndávi; M: ndáví; C: nda̠ví; A: ndá

dejar pobre, hacer pobre  1a. X: xandávi; M: ___; C: kasa ndavi$; A: ___
1b. X: kixaa ndá
vi; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa ndá
vi; M: ­­­­___; C: ___; A: ___

hacerse pobre  1a. X: kundávi; M: ­­­­___; C: ___; A: ___

quedar completamente pobre  kundávi chálá; M: ___; C: ___; A: ___

poco  adv  X: loo; M: loo; C: loo; A: loo
X: no existe; M: ___; C: kua̠chi; A: ___

hace poco  X: vitin va; M: ___; C: ___; A: ___

poquitito  adj  X: chíín; M: chíín; C: chiin$; A: ___

poquito  adv  X: a; M: paǎ; C:___; A: paa
2. X: ya̠a̠; M: ___; C: ya̠a̠; A: ___

podar  vt  X: sikúún(?); M: ___; C: ___; A: sakoon

poder  m  X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndee̠

poder  vt  X: kuchíñú; M: kuchiñu; C: kuchuun$; A: kuchiño
vt  X: kundeé; M: kundie̠e; C: ___$; A: kundee
v aux  X: kuvi; M: kuvi; C: kuvi; A: kivi
v aux  X: va̠
a; M: vaa̠; C: va̠a; A: va̠a

puede  v aux  X: kú; M: ___; C: ___; A: ___

pollo  m  X: nduxí; M: nduxí; C: ndiuxí; A: nduxú

polvo  m  1. X: ya̠á; M: ya̠ǎ; C: ___; A: ya̠a̠
2. X: yǎka; M: yáka; C: yáka; A: ___
3. X: 1yuchí; M: ___; C: ___$; A: ___

polvo dulce de las abejas negras  X: ndiuchi; M: ___; C: ___; A: ___

poner  1. vt (obj. sing.) X: chika̠a̠; M: chikaa; C: chikaa; A: chikaa̠
1b. vt (obj. pl.) X: taán; M: taǎn; C: taan; A: taan
2a. vt (sentado o acostado; obj. sing.) X: chindú
ú; M: chindúu̠; C: chindúu; A: chindu
2b. vt (sentados o acostados; obj. pl.) X: chindoo; M: chindee; C: ___; A: chindoo (solamente acostados); P: chindee$
3.
vt  (sentados o acostados; obj. pl.) X: no existe; M: koyo; C: ___; A: ___
4. vt  (a un lado de otra cosa; obj. sing.) X: chindú
ú ndaa; M: chindúu̠ ndiaa; C: chinduu ndiaa$; A: ___
5.
vt  X: kakin; M: kakin; C: ___; A: kakin
6. vt (nixtamal para cocer) X: ke̠e; M: ke̠ě; C: ___; A: keé
7. vt (nixtamal para cocer) X: ke
é; M: ___; C: ___$; A: kee
8.
vt (para cocer) X: ___; M: ___; C: xinu$; A: ___
9.
vt (ropa)  X: kundixi; M: kundixi; C: kundixi; A: kundixin
10. vt (ropa) X: no existe; M: ___; C: ndakui
nu$; A: ___
11. vt (en la cabeza; por ej.: sombrero) X: kundee; M: no existe; C: ___; A: ___
12. vt (zapatos, huaraches) X: ku̠ndi̠ka̠a̠; M: ___; C: kundikaa$; A: ___
13. vt (huevos; animalitos como moscas) X: taa; M: tiaa; C: tiaa; A: taa
14. vt  (parcialmente dentro de algo; obj. sing.) X: tuvi; M: ___; C: ___; A: ___
15. vt  (obj. pl.) X: no existe; M: ___; C: ta
an$; A: ___
16. v prnl  X: nduu; M: nduu; C: ___; A: nduu
17. v prnl  X: no existe; M: ___; C: ndoso$; A: ___

estar puesto  X: no existe; M: ___; C: ñuu; A: ___

tener puesto  1. (ropa) X: no existe; M: ___; C: ninu; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ñu
u; A: ___

poniente  m  X: nu̠ú kêta ñu̠u; M: ___; C: nu ka ndata ñuu; A: ___

por  prep 1. (hacia) X: chí; M: chí; C: che$; A: ___
2. (hacia) X: kua̠a̠n chí; M: kua̠a̠n chí; C: ___; A: ___
3. X: ta; M: ___$; C: tan$; A: ta
4. X: xa̠
á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a, A: xa̠
5. X: ya̠; M: ña̠; C: ña̠; A: ña

 

por allá  1. (a la vista) X: chíkaá; M: chíkáá; C: ___; A: chikaa̠
2. (fuera de la vista) X: chíkán; M: chikán; C: chí kán; A: chikán

3. (cerca del oyente) X: châán; M: cháa̠n; C: ___; A: ___

 

por aquí  X: chóó; M: ___; C: ___; A: ___

 

por aquí y por allá  1. X: yókán; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A:
ni

 

por arriba  X: chînu; M: ___; C: ___; A: ___

 

por eso  conj  1. X: ya̠kán; M: ikán, nakake$; C: nekan$; A: ñakán
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: saá ta

 

por favor  X: loo; M: loo; C: loo; A: loo

 

por fin  1. X: sìín; M: ___; C: ___$; A: ___
2. X: sìín ichí; M: ___; C: ___$; A: ___

 

por poco  X: si̠loo; M: saloo; C: ___; A: ___

 

por qué  adv  1. X: ¿nda̠chu?; M: ndi̠chun; C: nichu$; A: ndachún; P: nachun$
2. X: ndá xa̠
á; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: nu$; A: ___
4. X: no existe; M: ___; C: nuku; A: ___
5. X: no existe; M: ___; C: ñichi$; A: ___

porfiar  vi  X: xandáxá; M: no existe; C: ___; A: ___
X: kixaa ndáxá; M: no existe; C: ___; A: ___

porque  conj  1. X: chi; M: chi; C: chin$; A: chi
2. X: saá chi; M: saá chi; C: ___; A: ___

3. X: no existe; M: ___; C: ___; A: ka̠chi
4. X: no existe; M: ___; C: ndisu$; A: ___

porque si no  conj  X: chi; M: chi; C: chin$; A: chi, ka̠chi

pozo  m  1. X: píla; M: ___; C: ___; A: ___
2. (no incluye un pozo hondo) X: ti̠ko̠
ó; M: tikoǒ; C: ___; A: ___
3. X: ya̠vi̠; M: ___; C: ___$; A: yavi̠

pozole  m  X: ndàkú; M: nda̠kú; C: nda̠kú; A: nda̠kú

precio  m  X: ya̠vi; M: yávi; C: ___; A: ya̠vi

precisamente  adv  X: no existe; M: ___; C: ___A: ndea, ndekía̠

predestinar  vt  X: chitúni̠; M: chituni$; C: ___; A: chitóni̠

predicar  vt  1. X: ka̠a̠n ndosó; M: ka̠a̠n ndoso; C: ___; A: ka̠a̠n ndoso
2. X: no existe; M: ___; C: ka̠
a̠n xavi$; A: ___

preguntar  vt  1. X: nda̠ka̠n tu̠ún; M: ___; C: ndaka tuun$; A: ndaka to̠on
2. (
si alguien hará algo) X: ka̠a̠n sǐki; M: ka̠a̠n sii̠; C: ___; A: ___

prender  1a. vt  X: tuun; M: tuun; C: kutuun; A: no existe
1b.
vi  X: tu̠u̠n; M: tu̠u̠n; C: ___; A: to̠o̠n
2.
vt  X: ndika
mi; M: ndakami; C: ___; A: ndikami
4. vt  (la milpa) X: no existe; M: ___; C: ndakuni$, ndaku
ni$; A: ___
5. vt  X: no existe; M: vikun; C: ___; A: ___

prenser  vt  X: ka̠ta̠vi̠ táán; M: ___; C: katavi taan; A: ___

preocupación

  sin preocupaciones  X: vǎsa kuáni; M: ___; C: ___; A: ___

preocuparse  vi  X: kundi̠i ini; M: kundii ini; C: kundini$; A: kundii̠ ini

hacer que preocuparse  X: ___; M: ___; C: sandii...ini$; A: ___

preparar  1a. X: xandúví; M: sandúvi; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ndúví; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. X: xasúví; M: sasúví; C: ___; A: ___
2b. X: kixaa súví; M: no existe; C: ___; A: ___
3a. X: xavií; M: savii̠; C: ___; A: ___
3b. X: kixaa vií; M: no existe; C: ___; A: ___

3c. X: ndasa vií; M: ndasa vii̠; C: ___; A: ___
4. (nixtamal para cocer) X: ke
é; M: ___; C: ___; A: kee
5. (construir) X: sikua̠
a; M: sakuaa$; C: ___; A: ___

estar preparado  1a. X: kuvií; M: kuvíi; C: kuvii̠; A: ___
1b. X: nduvií; M: ___; C: ___; A: ___

prestado

pedir prestado  1. vt  1. X: tatu; M: tatu; C: tatu$; A: tati
2.
ndukú tóó; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: nda̠ka̠n nuu$; C: ___; A: ___

prestar  vt  1. X: taxi tóó; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: satati

presumido  adj  X: lu̠nda̠; M: no existe; C: ___; A: ___

presumir  vi  1a. X: xatáí; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa táí; M: no existe; ; C: ___; A: ___

1c. X: kutáí; M: kutiáyú; C: ___; A: ___
1d. X: ndutáí; M: ndutiáyú; C: ___; A: ___

2a. (de hombres) X: xata̠a; M: ___; C: kasa tiaa$; A: ___
2b. X: kixaa ta̠a; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. X: kúta̠a, kutiáa; ; C: ___; A: ___

2d. X: nduta̠a; M: ndutiáa; ; C: ___; A: ___
3a. (de mujeres)  X: kixaa ñaá; M: no existe; ; C: ___; A: ___
3b. X: kuña
á; M: ___; C: ___; A: ___
4a. X: kulu̠nda̠;
M:no existe; C: ___; A: ___
4b. X: ndulu̠nda̠;
M:___; C: ___; A: ___
5. X: kúra̠sa; M: no existe; C: ___; A: ___
6.
X: no existe; M: ku̠la̠ndo̠; C: ___; A: ___
7. chinúú...tu̠
un; M: chinúú…túun; C: ___; A: ___
8. X: xachée xí
ín mií; M: sachée xíín mií; C: ___; A:___
9. X: no existe; M: ___; C: ___; A: kasa káno xíín mi̠i...

pretende  vi  X: no existe; M: ___; C: nixi$; A: ___

prima  f  1. (de hombre) X: ku̠va kuáchí; M: kuva̠ kuachǐ; C: ___; A: ___
2. (
de mujer) X: ku̠
vi̠ kuáchí; M: ku̠vi̠ kuáchí; C: ___; A: ___

primavera  f  (ave) X: ___; M: ___; C: tikandii$; A: ___

primer  adj  1. X: nùú; M: nu̠ú; C: nu̠u$; A: no̠ó
2. X: xina; M: xina; C: ___$; A: sina

primeras hierbas  X: ____; M: ___; C: ___; A: kuu̠ no̠ó

primeramente  adv  X: xina; M: xina; C: ___$; A: sina

primo m  1. (de hombre) X: ñani kuáchí
2. (de mujer) X: ku̠va kuáchí

principio

principio del año  X: xa̠á kui̠ya̠; M: ___; C: ___; A: ___

principio del mes  X: xa̠á yo̠ó; M: ___; C: ___; A: ___

probar  vt  X: koto ndosó; M: koto ndoso̠; C: ___$; A: koto ndoso

problema  m  X: kua̠chi; M: kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi

causar problema  sikákú...kua̠chi

que causa problemas  X: kua̠chi ini; M: kua̠chi̠ ini; C: ___; A: ___

sin problemas  X: vǎsa kuáni; M: ___; C: ___; A: ___

tener problema  X: ni̠í tindóó; M: ___; C: nii tundoo$; A: ___

problemático  adj  X: kua̠chi ini; M: kua̠chi̠ ini; C: ___; A: ___

proclamar  X: ka̠a̠n ndosó; M: ka̠a̠n ndoso; C: ___; A: ka̠a̠n ndoso

producir  vt  X: kuun; M: kuun; C: ___$; A: koon
2. X: kana; M: kana; C: nana; A: kana

hacer producir  X: sikúún; M: ___; C: ___; A: sakoon

profundo  adj  X: màá; M: ma̠a ; C: ___; A: ma̠á

no profundo  adj  X: yáxín; M: yáxín; C: yáxín, A: yásín; P: yáxín

pronto  adv  1. X: ndi̠ku̠n; M: ndiku$; C: ___$; A: ndi̠ko̠n
2. X: ya̠chi̠; M: ya̠chi̠; C: ___; A: yachi
3. nu̠mí; M: númǐ; C: ___; A: ___
4. X: kîí; M: ___; C: kíi; A: ___

5. X: no existe; M: ___; C: núnú; A: ___

provocar  vt  X: keé; M: keé; C: ___; A: kee

próximo  adj  X: inka; M: inka̠; C: ___$; A: inka̠

publicar  vt (oralmente) X: kata yává; M: katia yává; C: ___; A: ___

pudrirse  vi  X: ta̠i̠; M: tia̠yu̠; C: ___; A: ta̠yi̠
X: ___; M: ___; C: ndati̠ví; A: ___

hacer pudrir  X: sitái̠; M: ___; C: satiayu$; A: ___

Puebla  I̠ta Ndioo; M: Tiandioo$; C: Itia̠ Ndióó; A: ___

pueblo  m  X: ñùù; M: ñuu; C: ñuu; A: ñoo; P: ñuu

puente  m o f  X: no existe; M: nú; C:___; A: ___

puerco  m  X: ki̠ni̠; M: ki̠ni̠; C: kini̠, A: kini̠

puerta  f  X: é; M: yée; C: yée, A: yéé ; P: yéé

puerto  m  (en las montañas) X: ___; M: ___; C: tu̠tu̠n; A: ___

pues  conj  1. X: ma; M: nu$; C: ___; A: ___
2. X: ___; M: ___; C: ndisu$; A: ___

pujar  vi  X: chindúsú; M: no existe; C: chindusu$; A: ___

pulga  f  X: tiòó; M: tio̠ó; C: tio̠ó; A: tio̠ó
X: no existe; ya̠a̠ (WHERE?)

pulmón  m  1. X: ka̠chí; M: kíndíka; C: kindika$; A: kandika̠
2.
X: no existe; M: ___; C: nañu̠; A: ___

pulverizarse  vi  X: ta̠xi̠n; M: ta̠xi̠n; C: ___; A: tasin

punta  f  X: ___; M: ___; C: ___; A: ti̠to̠n

punto  m

estar a punto de  v aux  X: ku̠ni̠; M: kuni̠; C: ___; A: koni

puñetazo  m  ǐkín; M: íki; C: ___; A: ___; P: iki$

dar puñetazo  vt  X: kakin îkín; M: ___; C: kakin íki; A: ___

puño  m  X: ikín; M: ___; C: ___; A: ___

hacer puño  vt  X: xa ikín ndaá; M: ___; C: kasa íki ndaá; A: ___

purgar  vt  X: sikáá ndosó; M: ___; C: ___; A: ___

puro  adv  1. X: ndinuu; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: nina; M: ___; C: ___$; A: nini
3. X: no existe; M: ___; C: ___; A: ndii

pus  m  X: akuán; M: ndakuá; C: ndakuá; A: ___

salir pus  X: chii rá; M: chii rá; C: ___; A: ___

 


Q  -  q

 


qué  pron  1. X: unkú; M: ___; C: ___; A: yukú; P: yuku$
2. X: ndá; M: ndia$; C: ndiá; A: ndá

3. X: no existe; M: ___; C: ne$, ni, nike$; A: ___

con qué?  pron  1a. X: unkú; M: ___; C: ___; A: yukú; P: yuku$
1b. X: unkúa̠; M: ___; C: ___; A: yukía̠

qué manera?  X: ndá kùvà; M: ndiá kuva; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ndixaa; C: ___; A: ___

que 1. conj (indica comparación) X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠
2. pron  X: no existe; M: ___; C: ni; A: ___
3. pron  X: no existe; M: ___; C: xandia$; A: ___
4.
pron  X: ya̠; M: ña̠; C: ña̠ A: ña

quebrado  adj  X: ___; M: ___; C: tama$; A: ta̠no̠

quebrar  1a. vt  (algo largo como lápiz o hueso) X: ka̠nu̠; M: ka̠nu̠; C: ka̠nu̠; A: ka̠no̠
1b.
vi  X: ta̠
nu̠; M: ta̠nu̠; C: ___$; A: ta̠no̠
1c.
vt  X: no existe; M: ___; C: ndaka̠nu̠; A: ___
2a.
vt  (algo redondo) X: taví; M: taví; C: taví; A: tavi
2b.
vi  X: ta̠ví; M: ta̠vǐ; C: ta̠vi̠; A: ta̠vi̠
2c.
vt  X: nditaví; M: ndataví; C: ndatavi; A: ___
2d. vi  X: ndita̠
ví; M: ndatavǐ; C: ___; A: ___
3.
vi  X: ndoni; M: ___; C: ndoni$; A: ___

quebrar en medio  X: taví sava; M: ___; C: ___; A: ___

quebrarse en medio  X: ta̠ví sava; M: ___; C: ___; A: ___

quedar  vi  X: 1. ndo̠o; m: ndo̠ǒ; C: ___$; A: ndo̠o
2.
X: kindo̠o; M: kindoo; C: ___$; A: kindoo
3.
(lo que sobra) X: no existe; ndoo ndoso$ (WHERE FROM?)
4. X: no existe; M: no existe; kutuun$ (WHERE FROM?)

quejarse  vi  1. (entre ellos) X: ka̠a̠n kua̠chi; M: ka̠a̠n kua̠chi; C: ka̠a̠n kua̠chi; A: kaa̠n kua̠chi
2. X: ka̠
a̠n válí; M: káá válí; C: ___; A: ___
3. X: tana; M: ___; C: ___; A: ___

quejarse continuamente  1a. X: xandáxá; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ndáxá; M: no existe; C: ___; A: ___

quejoso  adj  1. X: nda̠xa̠; M: ___; C: ndáxa; A: ___
2. X: é nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___

quelite  m  X: iva; M: iva; C: yuva$; A: yiva

quemar  1a. vt  X: kami; M: kami; C: ___$; A: kami
1b. (requemar) X: ndika
mi; M: ndakami; C: ___; A: nakami
2a. vt  sikókó; M: sakóko; C: ___; A: ___
2b.
vi  X: koko; M: koko; C: koko; A: koko
3a.
vt  (personas y animales) X: sindîí; M: ___; C: ___; A: sandii

3b. vi  X: ndi̠í; M: ndi̠ǐ; C: ndii; A: ndi̠i̠
4.
vi  X: no existe; M: ___; C: kayu; A: ___
5.
vi  (llamear) X: no existe; M: ___; C: kandáchi ñu̠
u; A: ___

querer  vt  1. X: ku̠ni̠; M: kuni̠; C: ___$; A: koni
2.
X: kua
a; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: kuiin; A: ___
4. (se usa casi siempre con Dios) X: chitúni̠; M: chituni$; C: ___; A: chitóni̠
5. (gustar a alguien) X: no existe; M: ___; C: kindoo ini...kuni; A: ___
6. (amar) X: ku̠ni̠...kuni; M: ___; C: ___; A: ___
7. (amar) X: ku̠
vi̠ ini...kuni; M: kuvi̠ ini...kuni; C: ___; A: kivi ini
8. X: ___; M: ___; C: ___A: yichi ini

no querer  X: ___; M: ___; C: kui̠ín; A: ___

quiere lo que quiere  X: é nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___

quién pron  1a. X: unkú; M: ___; C: ___; A: yukú; P: yuku$
1b. X: unkúa̠; M: ___; C: ___; A: yukía̠

a quién  X: ___; M: ___; C: ___; A: yó nda

de quién  pron  X: unkú; M: ___; C: yoo$; A: ___; P: yoo$

quieto  adj  1. X: táxín; M: táxi̠n; C: táxi̠n; A: tasi̠in
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A:
si̠in

estar quieto  vi  1a. X: kutáxín; M: kutáxi̠n; C: kutáxi̠n; A: ___
1b. X: ndutáxín; M: ndutáxǐn; C: ___; A: ___

quijada  X: ___; M: ___; C: ___; A: yiki̠ yu

quince  adj  X: xa̠u̠n; M: xa̠u̠n; C: ___$; A: xa̠o̠n

quintonil  m  X: iva ndi̠kín; M: ___; C: ___; A: ___

quiote  m  X: tiutú; M: ___; C: ___; A: ___

quitar  vt  1. X: kindaa; M: kindiaa; C: kindiaa$; A: kindaa
vt  (alejar) X: sikutáa; M: ___; C: sakútia̠a; A: ___
vi  X: kuta̠a; M: kua̠tiáa̠; C: kuetiaa$; A: kutaa
vt  (ropa; pero no se usa con camisa) X: sikinúú; M: ___; C: sakanuu$; A: ___
vt  X: no existe; M: ___; C: kee$; A: ___
vi (desacompletar) X: ndundaa; M: ___; C: ___; A: ___

quizá  adv  X: á sana; M: á sana; C: ___; A: ___


R  -  r

 


rábano  m  X: ndiamí; M: ndoñami; C: ___; A: ñami

rabioso  

estar rabioso  X: sana; M: ___; C: sana; A: sana

raíz  f  X: tio̠o; M: tioo̠; C: tio̠o; A: tio̠o

rajado  adj  X: no existe; M: ___; C: kuíi̠n; A: ___

rajar  1a. vt  X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A: ndatá
1b. vi  X: nda̠tá; M: nda̠tǎ; C: ___; A: nda̠tá
2a. vt  X: ta
ví; M: taví; C: taví; A: tavi
2b.
vi  X: ta̠ví; M: ta̠vǐ; C: ta̠vi̠; A: ta̠vi̠
3. vi  X: ndu̠va̠; M: ndu̠va̠; C: ndu̠va̠; A: nduva
4.
vt  (frijoles secos, leña) X: no existe; M: ___; C: ___; A: ndiva

rama  f  X: ndaá; M: ndaá; C: nda̠a, A: ndaa̠; P: ndaá

rana  f  X: sa̠va̠; M: sava̠; C: ___; A: sava̠

tipo de rana  (verde) X: ___; M: ___; C: ndíkóndó; A: ___

rápido  adv  X: kama; M: kama; C: kama; A: kama

rápido  adj, adv  (se usa con cosas que asan como tortillas, pescado, etc.) X: ndiûú; M: ___; C: ___; A: ___
X: nu̠mí; M: númǐ; C: ___; A: ___
X: ya̠chi̠; M: ya̠chi̠; C: ___; A: yachi
X: iin xaa so
va; M: ___; C: ___; A: ___
X: tindu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___

hacerse rápido  vt  1a. X: xakama; M: sakama; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kama; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kama; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse rápido  X: kukama; M: no existe; C: kukama; A: ___
X: ndukama; M: ___; C: ___; A: ___

ser rápido en el trabajo  1a. X: xandaá; M: sandaá; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ndaá; M: no existe; C: ___; A: ___

raro  adj (de personalidad) X: síín ini; M: ___; C: ___; A: ___

rascar  vi  1. X: iin; M: ñii; C: ___; A: ñii; P: iin
2. por ej.: marranos, perros, pollos) X: ke
é; M: ___; C: ___; A: ___
3. (como hacen los pollos, perros, etc.) X: ñuu; M: ___; C: ñuu$; A: ___

rasguñar  X: kani chîín; M: kani chíín; C: ___; A: ___

raspar  vt  1. X: ndiyákun; M: ndayakun; C: ndayakun; A: ___
2. X: yákun; M: ___; C: ___; A: ___

rasposo  adj  1. X: 1kue̠e̠; M: kue̠e̠; C: kue̠e̠; A: kue̠
2. X: ndaí; M: ndayú; C: ___; A: ___

rastrear  vt  X: kanda...xa̠á; M: kandia xa̠a̠; C: ___; A: ___

rastro  m  1. X: xa̠á; M: xa̠ǎ; C: xa̠a, A: xa̠
2.
(delantera) X: ndaá; M: ndaá; C: nda̠a, A: ndaa̠; P: ndaá

rastrojoso  adj  (reg.) X: túmí; M: ___; C: túmí; A: ___

rasurar  vt  1. X: ndixáta; M: xatiá; C: ___; A: xata
2. X: ___; M: ___; C: yaku$; A: ___

rata  m  X: tìín; M: ti̠ín; C: ti̠ín; A: ti̠ín

rato  m  X: tóó; M: ___$; C: ___; A: ___

al rato  1. X: nándii; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: nínúú; M: ___; C: ___; A: ___

hace ratito  1. X: tákaan; M: taka̠an ~ takáan; C: ___; A: takáan
2.
X: ndìvèé; M: ndiveě; C: ndivee$; A: ndivée

ratito  adv  X: no existe; M: ___; C: núu; A: ___

un rato  X: no existe; M: ___; C: ___; A: ñii káni

ratóncito  m  X: tìín; M: ti̠ín; C: ti̠ín; A: ti̠ín

rayar  vi  X: no existe; M: kití; C: ___; A: kití

rayo  m  X: taxan; M: taxa; C: ___; A: taxa

pegar rayo  1. X: kani taxan; M: kani taxa; C: ___; A: ___
2. X: kani sa̠ví; M: kani sa̠vǐ; C: ___; A: kani sa̠vi̠

reata  f  X: yoó; M: yoó; C: yoó; A: yo

rebajar  1. vt (precio) X: kindaa; M: kindiaa; C: kindiaa; A: kindaa
2. vi  X: nuu; M: nuu; C: nuu; A: noo; P: nuu

rebanar  vt  X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A: ndatá

rebasar  vt  X: no existe; M: kanduu; C: ___; A: ___

rebelarse  v prnl  X: no existe; M: ___; C: ___; A: kasa toon

rebelde  adj  X: ikú ini; M: ikú ini; C: yukú ini, yukú; A: ___

hacer rebelde  1a. X: xakuée; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kué
e; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kué
e; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse rebelde  X: ­­­___; M: ndu̠chi̠ña; C: ___; A: ___

rebosar  vi  1. X: kutú ndaa; M: kutú ndaa; C: ___; A: kutú ndaa
2. X: no existe; M: kutia ndiaa; C: ___; A: ___

hacer rebosar  X: sikútú ndaa; M: ___; C: ___; A: ___

rebozo  m  X: páñu; M: páñu; C: páñú; A: páñó

recalentar  vt  1a. X: no existe; M: ___; C: ___; A: sanasaa̠
1b. vi  X: ndisa̠á; M: ___; C: ndasaa$; A: nasaa̠
2a. vt 
(un poquito) X: xavi̠xi̠n; M: ___; C: kasa vixin$; A: ___
2b.
vt  X: kixaa vi̠xi̠n; M: no existe; C: ___; A: ___
2c.
vt  X: ndasa vi̠xi̠n; M: ___; C: ___; A: ___

recargado

estar recargado  X: kundichi ndaa; M: no existe; C: ndichi$; A: ___

recargar  vt  X: chindúú ndaa; M: chindúu̠ ndiaa; C: chinduu ndiaa$; A: ___

recibir  vt  1a. X: kiin; M: kiin; C: kiin; A: kiin
1b. X: ndiki
in; M: ndakiin; C: ndakiin; A: nakiin
2. (algo regalado) X: ni̠
í; M: niǐl C: nii$; A: nii
3.
X: ndikuiso; M: ___; C: ___; A: ___

recio  adj  (Se usa solamente con ndá y kana.) X: ó; M___$; C: ___; A: ___

recio  adj  X: ___; M ___; C: ___; A: ___; EJ: ni̠i

recitar  vi  1. X: ka̠a̠n ndosó; M: ka̠a̠n ndoso; C: ___; A: kaa̠n ndoso
2. (entre ellos) X: ka̠
a̠n kua̠chi; M: ka̠a̠n kua̠chi; C: ka̠a̠n kua̠chi; A: kaa̠n kua̠chi
3a. X: xandáxá; M: no existe; C: ___; A: ___
3b. X:
kixaa ndáxá; M: no existe; C: ___; A: ___

recobrar

recobrar fuerza  X: ndikiin...ini; M: ___; C: ___; A: ___

recoger  vt 1a. (cosas) X: chikuíti; M: chikuiti; C: ___; A: ___
1b. (personas o animales) X: sikuíti; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ndikuiso; M: ___; C: ___; A: ___

recompensar  vt  1a. X: xanu̠ú; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa nu̠ú; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa
nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___

reconciliarse  vi  X: kindo̠o...ya̠ma̠ní; M: ___; C: kindoo mani$; A: ___

reconocer  vt  X: ndikuni; M: ndakuni; C: ndakuni; A: nakoni

recordarse  recordarse  1. X: ndikaán ini; M: ndakáán ini; C: ndakaan ini; A: ndakáán ini, nakaán
2. X: kuñuu ini; M: kuñuu; C: ___; A: koon ini

hacer recordar  X: sindikáán; M: ___; C: ___; A: sanakaa̠n

recto  adj  1. X: ndǎku; M: nda̠kú; C: ___; A: nda̠kú
2. X: tâku ini; M: ___; C: tiaku ini$; A: ___
3. X: nda̠a̠ ini; M: ___; C: ___; A: ___
4. X: vií ini; M: ___; C: ___; A: ___

no recto  X: ví ini; M: kíví ini; C: ___; A: ___

recuperarse  X: nduva̠a; M: ___; C: nduvaa; A: nduva̠a

red  f  X: ñunú; M: iñǔ; C: iñǔ; A: ñono̠

redondo  adj  1. X: ti̠ka̠ta̠; M: ___; C: ___; A: ___
2.
X: ti̠kui̠ta̠; M: tikuitia$; C: tikuitia$; A: ___    3. EJ: ti̠ndu̠ú

reducido  adj  1. X: táñú; M: tiañu; C: tiañu; A: ___
2. (una abertura) X: lusu; M: no existe; C: ___; A: ___

reducir  vt  1a. (una abertura) X: xalusu; M: salusu; C: ___; A: ___
1b.
vt  X: kixaa lusu; M: no existe; C: ___; A: ___
1c.
vi  (los ojos; por la hinchazón) X: kulusu; M: no existe; C: ___; A: ___
1d.
vi  X: ndulusu; M: ___; C: ___; A: ___
2a. vt  (un agujero) X: xalutu;  M: salutu; C: ___; A: ___
2b. vt  X: kixaa lutu; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. vi  X: kulutu; M: kulutu; C: ___; A: ___
2d.
vi  X: ndulutu; M: ___; C: ___; A: ___
3a. vi  X: kulo
o; M: kuloo; C: kuloo; A: ___
3b. vi  X: ndulo
o; M: ___; C: ___; A: ___

reflexión  f  X: ___; M: ___; C: ___; A: xi̠na̠ñá

refresco  m  X: ndutá vi̠xi̠; M: ___; C: ___; A: távi̠si̠

regado  

ser regado  vi  X: no existe; M: ___; C: kuninu̠; A: ___

regalar  vt  X: sinîí; M: ___; C: sanii$; A: sanii$
 2. X: so̠kó; M: so̠ko̠; C: ___; A: so̠ko̠

regalo  m  X: ya̠mâni; M: ___; C: ___; A: ___

regañar  vt  1. X: nda̠i̠; M: ndayu̠; C: nda̠yu̠; A: nda̠yi̠
2.
X: kani táán; M: kani táán; C: katáán; A: kani táan
3. X: no existe; M: ___; C: naa$; A: ___; P: naa$

regar  vt  X: sikóso̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: ko̠so̠; M: ko̠so̠; C: koso̠; A: ko̠so̠

regla  f  X: ndaí; M: ___; C: ___; A: nda̠yi

regresar  vi  1. X: ndikó; M: ndikó; C: ndikó; A: ndikó
2. (a su propio lugar) X: nu̠u̠; M: kunuǔ; C: ku̠nuu; A: no̠o

regresar  vi  X: no existe; M: ___; C: nandiko$; A: nandiko$

rehusar vt  (por capricho) X: soo; M: ___; C: ___; A: ___

reírse  vi  X: kua̠ku̠; M: kua̠ku̠; C: va̠ku̠; A: kua̠ku̠

hacer reír  X: sikuáku̠; M: sakuáku̠; C: ___; A: ___

relajar los músculos  vt  1. EJ: ndasa vitá
2. X: sitáya; M: satáyá; EJ: satáya

relámpago  m  X: taxan; M: taxa; C: ___; A: taxa

relampaguear  vi  X: ndi̠ye̠e̠; M: ndayee;  C: ___; A: nayee

está relampegueando  X: xíndu̠tá; M: ___; C: ___; A: ___

remedar  vt  1. X: sináa̠...yuú; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ndi̠na̠
a̠; M: ___; C: ___; A: ___

remendar  vt  X: ndikamá; M: ndaka̠ma; C: ndakama$; A: nakama

remojar  vt  X: no existe; M: ___; C: ___; A: sanachii

remoler  vt  1a. (de mano después que está martajado) X: xandi̠i̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ndi̠
i̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa ndi̠
i̠; M: ___; C: ___; A: ___

remolino  m  1. X: tia̠chi̠; M: ___; C: ___; A: ___
2. (de cabeza) X: ya̠ka̠; M: ___$; C: ___; A: yaka̠

renacuajo  m  EJ: chilo̠lo̠

rencoroso  adj  X: nda̠xa̠; M: ___; C: ndáxa; A: ___

rendir

rendir mucho  1a. X: kuyóko; M: kuyókó; C: ___; A: ___
1b. X: nduyóko; M: ___; C: ___; A: ___

repartir  vt  1. X: nditaví; M: ndataví; C: ndatavi; A: ___
2. X: sikuáchí; M: ___; C:
sakuachi; A: sakuachi

repente  m

de repente  1. X: iin sana; M: iin sana; C: ___$; A: ___
2. X: na̠á ini; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: iin kuu so
va; M: ___; C: ___; A: ___
4. X: tindu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
5. X: ___; M: ___; C: toto$; A: ___

repetir  vi  1. X: sináa̠...yuú; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ndi̠na̠
a̠; M: ___; C: ___; A: ___

reponer  1a. vt  X: xanu̠ú; M: no existe; C: ___; A: ___
1b.
vt  X: kixaa nu̠ú; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt  X: ndasa nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
1d. vi  X: ndunu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___

reprender  vt  1. X: nda̠i̠; M: ndayu̠; C: nda̠yu̠; A: nda̠yi̠
2.
X: kani táán; M: kani táán; C: katáán; A: kani táan
3. X: no existe; M: ___; C: naa$; A: ___; P: naa$

requemar  vt  X: ndikami; M: ndakami; C: ___; A: nakami

resbalar  vi  1. X: ndikaá; M: ndukaa$; C: ___; A: ___
2. (de un lugar alto, a uno más bajo) X: ya̠
á xa̠á; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: kaa ní
ni$; A: ___

resbaloso  adj  X: kaní; M: kaní; C: kaní; A: ___

hacer resbaloso  vt  1a. X: xakaní;
1b. X: kixaa kaní; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kaní; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse resbaloso  1a. X: kukaní; M: kukaní; C: ___; A: ___
1b. X: ndukaní;

rescatar  vt  X: sikâku; M: sakáku̠; C: sakáku̠; A: sakaku

resembrar  vt  X: nditaán; M: ndataan$; C: ___; A: ___

residuo  m  X: ___; M: ___; C: yakua̠; A: ___

resignarse  v prnl  1. X: kaní ini; M: kaniní; C: ___; A: ___
2. X: ka
nda ini; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ndiee ini$; C: ___; A: ___
4. X: no existe; M: sandiee ini; C: ___; A: ___

resina  f  X: xùxà; M: ___$; C: xu̠xa; A: ___

resistente  1. X: xi̠i; M: xiǐ; C: xi̠i; A: ___
2. (contra algo como la muerte o enfermedad) X: ndeé ini; M: ___; C: ___; A: ___

hacer resistente  1a. X: xaxi̠i; M: saxiǐ; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa xi̠i; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse resistente  1a. X: kuxi̠i
1b. X: nduxi̠i; M: ___; C: ___; A: ___

resistir  vt  1a. X: xaxi̠i; M: saxiǐ; C: ___; A: ___
1b.
X: kixaa xi̠i; M: no existe; C: ___; A: ___

resolver  (problema) X: ndini̠í xi̠ní; M: ___; C: ndaníi xíni; A: ___

resolver con sí mismo  vi  X: no existe; M: ___; C: kaka nduku xini; A: ___

resoplar  vi  X: no existe; M: ___; C: kiso xiko$; A: ___

resortera  s  EJ: iín ndákée

respetar  vt  1. X: kañúú; M: kañúú; C: ___$; A: kañóó
2a. X: xaká
nú; M: sakánu; C: ___; A: kasa káno
2b. X: kixaa ká
nú; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. X: ndasa kánú; M: ndasa kánu; C: ___; A: ___
3a. X: xatǒ
o; M: sato̠ó; C: ___; A: kasa to̠o
3b. X: kixaa tǒ
o; M: no existe; C: ___; A: ___

no respetar  X: ya̠a nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___

respetuoso  adj  X: tǒo; M: to̠ó; C: ___$; A: to̠ó
2. X: vií ini; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: yi̠í ini; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse respetuoso  1a. X: kutǒo; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndutǒ
o; M: nduto̠o; C: ___; A: ___

respirar

respirar con congestión  X: kai su̠kún; M: no existe; C: ___; A: ___

responder  vt  X: ndikuiin; M: ___; C: ndakuiin; A: ndakuiin

responder por  X: ndikuiin...xa̠á; M: ___; C: ___; A: ndakuiin...xa̠

respondón  adj  X: yuú ni; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse respondón  1a. X: xayuú; M: sayuú; C: ___; A: ___
1b. X: kuyu
ú; M: kuyuú; C: ___; A: ___
1c. X: nduyu
ú; M: ___; C: ___; A: ___

responsable  adj  X: vií ini; ; M: ___; C: ___; A: ___

resquebrarse  vi  X: ndu̠va̠; M: ndu̠va̠; C: ndu̠va̠; A: nduva

resucitar  vt  1a. X: sinditáku; M: ___; C: sandatiaku; A: sanataku
1b. X: nditaku; M: ndatiaku; C: ndatiaku; A: nataku; P: ndataku

resultado  m
con el resultado que  conj  X: no existe; M: ___; C: ___; A: ñaxa̠a̠n

resultar  vi  1. X: kana; M: kana; C: nana$; A: kana
2.
X: kee; M: kee; C: kee; A: kee

retoñar  vi  (de la tierra o en las ramas) X: nana; M: ___; C: nana$; A: nana
(como árboles en la primavera) X: nana ndíxín; M: ___; C: ___; A: nandisin

retoño  m  X: numá; M: ___; C: numa$; A: noma

retratar  vt  X: no existe; M: ___; C: ndatava; A: ___

retratarse  vi  X: nana; M: ___; C: ___; A: ___

retrato  m  X: naná; M: naná; C: na̠na̠; A: na̠

reunir fondos  vt  X: kakin; M: kakin; C: ___; A: kakin

reunirse  vi  1. X: ndi̠ka̠ya̠; M: ndaka̠ya̠; C: ndakaya; A: ___
2.
X: ndikitá
án; M: ndakitáán; C: ndakitaan; A: nakitáan

revender  vt  X: ndixikó; M: ___; C: ndaxi̠kó; A: ___

reventarse  vi  X: ka̠ndi̠; M: kandi̠; C: ___; A: kandi

revivir  vi  X: nditaku; M: ndatiaku; C: ndatiaku; A: nataku; P: ndataku

revocar  vt, vi  X: ndikaí; M: ndakayu̠; C: ___; A: ___; P: kai

revoltoso  adj  1. X: káña; M: káña; C: kaña$; A: ___; P: káña ini
2. X: xuxan; M: ___; C: ___; A: ___

revolver  vt  1. X: kavá; M: kavǎ; C: kava; A: kava
2. X: ñuu; M: ñuu; C: ___; A: ñoo

rezar  vi  X: ndikuatu; M: ___; C: ndakuatu$; A: ___

rezongar  vt  1a. X: xayuú; M: sayuú; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa yuú; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: ka
a válí yuú; M: kaa vali yuu$; C: ___; A: ___

rico  adj  X: kuíká; M: kuíka; C: vika$; A: kuíká; P: kuiká

hacer rico  X: xakuíká; M: sakuiká; C: ___; A: ___
X: X: kixaa kuíká; M: no existe; C: ___; A: ___

X: X: ndasa kuíká; M: ndasa kuíká; C: ___; A: ___

ponerse rico  X: kukuíká; M: kukuíká; C: ___; A: ___
X: ndukuíká; M: ndukuíka; C: ___; A: ndukuíká

riego  m

con riego, de riego  adj  X: ndóyó; M: ___; C: ___; A: ___

rifle  m  X: tixǐi; M: ___; C: tu̠xii, A: tón xiin

rígido

hacer rígido  1a. X: xa itún; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa itún; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa itún; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse rígido  1a. X: ku itún;  M: ku utún; C: ___; A: ___
1b. X: ndu itún; M: ___; C: ___; A: ___

rincón  m  X: ___; M: ___; C: tu̠tu̠n; A: ___

río  m  X: i̠ta; M: itia̠; C: i̠tia, A: yu̠ta

nacimiento del río  X: xi̠ní i̠ta; M: ___; C: ___; A: ___

otro lado del río  X: xǐyo; M: ___; C: ___; A: ___

Río de Alpoyecancingo  X: I̠ta Táva; M: ___; C: ___; A: ___

Río de Igualita  X: ___; M: ___; C: ___; A: ___; P: Ita Kanu$

Río de Petlacalancingo  X: no existe; M: ___; C: ___; A: ___; P: Ita Xatun$

riqueza  f  X: kuiká

robar  vt  1a. X: sikuíná; M: sakuíná; C: ___; A: kasa kuína
1b. X:
kixaa kuíná; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: no existe; M: ndasa kuíná; C: ___; A: ___

roca  f  X: yu̠ú; M: yu̠ǔ; C: yu̠u; A: yu̠u̠

rociar  vi  (por ej.: zorrillo, perro o gato) X: tatá ndaa; M: ___; C: ___; A: ___

rocío  m  X: yúyú; M: yúyú ; C: ___; A: yúyú

rocoso  adj  X: yu̠ú; M: yu̠ǔ; C: yu̠u; A: yu̠u̠

rodar  vt  X: sitúví; M: ___; C: ___; A: ___
vi  X: tuví; M: ___; C: ___; A: tivi

rodear  vi  X: ka̠va̠ nduu; M: kee nduu; C: ___; A: kono nduu

rodilla  f  1a. X: ko̠ndo̠; M: ko̠ndo̠; C: ko̠ndo̠; A: kondo
1b. ko̠ndo̠ xa
a$; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: sitin$; A: ___

andar en rodillas  X: kaka sítí; M: kaka sítí; C: ___; A: kaka xiti

ponerse de rodillas  X: kusítí; M: kusítí; C: kusítí; A: kuxítí

rogar  vt  1. X: kuaku ndávi; M: kuaku ndáví; C: vaku ndavi$; A: A: kuaku ndávi
2. X: no existe; M: ___; C: ___A: kundaka chí
ña

ruega  vt  X: no existe; M: ___; C: kúchíña; A: ___

rojo  adj  X: kuáa; M: kuáa; C: kua̠a; A: kuáá

hacer rojo  1a. X: xakuáa; M: sakuáa; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuá
a; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kuá
a; M: ndasa kuáa; C: ___; A: ___

ponerse rojo  1a. X: kukuáa; M: kukuáa; C: kukuáa; A: ___
1b.
X: ndukuáa; M: ndukuáa; C: ___; A: ___

rojo fuerte  X: kuáa ni̠í; M: kuaa nii; C: ___; A: ___

rojo oscuro  X: kuáa tu̠ún; M: ___; C: ___; A: ___

rojo vivo  X: kuáa ñu̠u̠; M: ___; C: ___; A: ___

rollizo adj  X: tíndúú; M: ___; C: ___$; A: ___

romper  1a. vt  X: kanda; M: no existe; C: kandia; A: kanda
1b.
vi  X: ta̠nda̠; M: tia̠ndia̠; C: tia̠ndia̠; A: ta̠nda̠
2a.
vt  X: ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A: ndatá
2b. v pron  X: nda̠tá; M: nda̠tǎ; C: ___; A: nda̠tá
3a. v pron  X: kulá
la; M: kulala$; C: ___; A: ___
3b.
v pron  X: ndulála; M: ___; C: ___; A: ___

roncar  vi  1. X: kai su̠kún; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: ka̠ña̠ su̠ku̠n; M: ka̠ña̠ su̠ku̠n; C: ___; A: ___
3. X: kui̠so̠ xi̠tín; M: kui̠so̠ i̠xtǐn; C: ___; A: ___
4. X: nda̠
i̠ su̠kún; M: ndayu su̠ku̠n$; C: ndayu su̠ku̠n; A: ___

ronronear  vi  1. X: kai su̠kún; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: ka̠ña̠ su̠ku̠n; M: ka̠ña̠ su̠ku̠n; C: ___; A: ___

ropa  f  X: ti̠ko̠to̠; M: ___; C: ___; A: tiko̠to̠

poner ropa  X: no existe; M: ___; C: kuinu; A: ___

rosa  adj  (color) X: no existe; M: ___; C: ndii$; A: ___

rosado  adj  X: kuáa chǐkín; M: ___; C: ___; A: ___

rostizar  vi  X: ka̠su̠n; M: ka̠su̠n; C: kasu̠n; A: kason

roto  adj  1. (p. ej.: tela, papel) X: la; M: lálá; C: ___$; A: lá
2. X: ví; M: láví; C: ___$; A: ___

rozar  vi  (terreno; antes de sembrar)  X: ka̠xi̠n; M: ka̠xi̠n; C: ___$; A: ka̠si̠n

rucio rodado  adj  X: kuíin; M: kuíín; C: ___; A: kuíín

hacer rucio rodado  1a. X: xakuíín; M: sakuíín; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuíín; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse rucio rodado  1a. X: kukui̠i̠n; M: kukui̠i̠n; C: ___; A: ___
1b. ndukui̠i̠n; M: ___; C: ___; A: ___

ruido  m  X: má; M: káma; C: ___; A: ___

hacer ruido  1. X: ka̠su̠n; M: ka̠su̠n; C: kasu̠n; A:
2. kason

3a. X: kui̠so̠; kui̠so̠; C: ___; A: kui̠so̠
3b. X:
ndi̠kui̠so̠; M: ___; C: ___; A: ___
4. (zumbar) X:
ni̠
i; M: nii̠; C: ndinii; A: ni̠i
5. (
como de trastes) X: sikáxán; M: ___; C: ___; A: ___

tipo de ruido  X: no existe; M: ndayu; C: ___; A: ___

ruidoso  adj

estar ruidoso  X: kaxán; M: kaxán; C: ___; A: ka̠xi̠n

 


S  -  s

 


saber  1. vt  X: kuni; M: kuni; C: kuni; A: koni
2. vt X: kunda̠a̠ ini; M: kundáa ini; C: ___; A: kundaa ini
3.
vt  X: tu̠
va; M: tuva̠; C: ___; A: ti̠va
4. vi (sabor) X: kaxí; M: kaxǐ; C: kaxi; A: kaxi
5. vi  (sabor) X: kuxi; M: kuxi; C: kuxi; A: kuxu

sin saber  X: kua̠a̠n ini; M: kua̠a̠n ini; C: ___; A: ___

sabio  adj  (inteligente) X: ndíchi; M: ndíchí; C: ___; A: ___

sabor  m  X: ___; M: ___; C: ___; A: siko̠

sabor astrigente de vegetales  X: ___; M: ___; C: ___; A: ___

sabor de fruta que no está madura  X: yatu; M: atǔ; C: atu$, asun; A: ___

sin sabor  adj  1. X: katí; M: kat; C: katí; A: katí; P: katí
2. (de sabor; se usa más con caña de azúcar) X: ya̠xa̠; M: ___; C: axa; A: ___

tener buen sabor  vi  X: ku̠xa̠a̠n támí yuú; M: ___; C: ___; A: ___

saborear  vi  X: no existe; M: ___; C: xaxii$; A: ___

sabroso  adj  X: ya̠sín; M: ya̠si̠n; C: ya̠xin; A: ya̠si̠n

hacer sabroso  X: xaya̠sin; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse sabroso  1a. X: kuya̠sín; M: kuyási̠n; C: ___; A: ___
1b. X: nduya̠sín; M: ___; C: ___; A: ___

sacar  vt  X: tavá; M: tava; C: tava; A: tava
X: no existe; M: ___; C: ndatava; A: ___
X: sañá; M: sañá; C: sañá; A: sañá

X: (ropa; pero no se usa con camisa) X: sikinúú; M: ___; C: sakanuu$; A: ___
 X: (para servir a alguien) X: kachii; M: kachii; C: ___; A: kachii; P: kakii$
X: no existe; M: ___; C: kee$; A: ___

sacerdote  m  X: su̠tu̠; M: su̠tu̠; C: ___$; A: su̠tu̠

saciar  X: ndixaa ini; M: ___; C: ___; A: ___

sacrificar  vt  X: kakin...ta̠i̠; M: no existe; C: kakin tiáyu; A: ___
2. X: no existe; soko (WHERE FROM?)

lugar de sacrificio  X: vee ndo̠yo; M: ___; C: ___; A: ___

lugar donde hacen sacrificios  X: ñùù sìsò; M: ___; C: ___; A: ___

sacrificio con que reza  X: no existe; M: ___; C: ñaa ndakuatu; A: ___

sacristán  m  X: no existe; M: ___; C: skrixta$; A: ___

sacudir  vt  1. X: sikánda̠; M: sakánda; C: sakánda; A: ___
2. X: kisi; M: kisi; C: kisi; A: kisin

sagrado  adj  X: i̠í; M: yi̠ǐ ~ i̠ǐ; C: ___; A: yi̠i̠

sal  f  X: i̠ín; M: ñi̠ǐ; C: ___; A: ñi̠i̠

sal de cal  X: i̠ín ya̠xa̠; M: iin yaxa$; C: ___; A: ñi̠i̠ yása 

echar sal  X: no existe; M: ___; C: sava$; A: ___

salado  adj  X: va̠; M: i̠va̠; C: u̠va̠; A: yo̠va̠

hacer salado 1a. kixaa u̠va̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: ndasa u̠
va̠; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse salado  X: ku u̠va̠; M: ___; C: ku uva; A: ___

salir  vi  1a. X: kee; M: kee; C: kee; A: kee
1b.
(más o menos permanente) X: ndee; M: ___; C: ___; A: ___
2a. (p. ej.: persona, planta, diente, sol; suj. sing.) X: keta; M: kita; C: ___; A: keta
2b. X: ___; M: ___; C: ___; A: ndeta
3a. (
por ej.: plantas, dientes, chicatanas; suj. pl.) X: kana; M: kana; C: kana; A: kana
3b. (suj. pl.) X: kana koo; M: no existe; C: ___; A: kana koo
4. (quedar) X: kindo̠o; M: kindoo; C: ___$; A: kindoo

5. (la punta de una planta que está brotando) X: ndikuná nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
(suj. sing.) X: no existe; M: kanáta; C: kanata; A: ___
6. X: ___; M: ___; C: kandata$; A: ___
7. (suj. pl.) X: no existe; M: ___; C: kikoo$; A: kikoo$
8. (una area encerrada) X: no existe; M: ___; C: kikoyo$; A: kikoyo
9. (
de un lugar abierto; suj. pl.) X: no existe; M: ___; C: ___; A: ndikoyó
10. X: no existe; M: ___; C: ___; A: ndikoo;
(
suj. pl.) X: no existe; M: ___; C: ndokoo$; A: ___

hacer salir  vt  X: no existe; M: ___; C: kee$; A: ___

saliva  f  X: sìì; M: tiasii$; C: ___; A: ta̠yu

salivar  vi  1a. X: kuya̠sín yuú; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: nduya̠sín yu
ú; M: ___; C: ___; A: ___

salsa  f  X: tiàá; M: tia̠á; C: ___$; A: te̠yáá

saltamontes  m  X: tìkà; M: ti̠ka C: ___; A: ti̠ka

saltar  vi  (en el mismo lugar o de un lugar al otro) X: kandeta; M: kandita; C: kandita; A: kandeta
2. (de un lugar a otro) X: ndava; M: ndava; C: ndava; A: ndava

salud  

tener buena salud  vi  X: no existe; M: no existe; C: kunduváa; A: ___

saludar  vt  X: chindeé; M: chindieé; C: chindieé; A: chindeé
2. X: ka̠
a̠n ndióxi̠; M: kaan ndioxi; C: ka̠a̠n ndioxi$; A: ___
3. (dar la mano) X: tiin nda
á; M: ___; C: ___; A: kunomi nda

salvage  adj  X: kití; M: kití; C: kití; A: kiti̠

salvar  1a. vt  X: sikâku; M: sakáku̠; C: sakáku̠; A: sakaku
1b. vi  X: ka̠ku; M: kaku̠; C: kakú; A: kaku

San Juan Bautista Tlachichilco  X: Xìyò Kuáa; M: ___; C: ___; A: ___

San Miguel Amoltepec  X: Miyé; M: ___; C: Kava Ndikoo; A: ___

San Rafael  X: Tikǐxi; M: ___; C: Tikixí; A: ___

sanar  1a. vt  X: sinduváa; M: sanduvaa$; C: ___; A: sanduva̠a
1b. v prnl  X: nda
a; M: ndaa; C: ndaa; A: ndaa
2a. X: sindá
a; M: sandaa$; C: ___; A: sandaa
2b. v prnl  X: nduva̠
a; M: ___; C: nduvaa; A: nduva̠a

sangre  f  X: ni̠í; M: ni̠ǐ; C: ni̠i; A: ni̠i̠

fuerte sangre  X: ndeé ni̠í; M: ___; C: ___; A: ___

santificado  

estar santificado  X: kuyi̠í; M: kuyíi̠; C: ___; A: kuyi̠i̠

santo  adj  X: i̠í; M: i̠ǐ; C: ___; A: yi̠i̠

sapo  m  X: kóló; M: ___; C: ___; A: ___
X: kóndó; M: ndikóndó; C: ndíkóndó; A: ___
X: no existe; M: ndilékue; C: ndilékue; A: ___

sarape  m  X: chílo̠; M: chílo̠; C: ___; A: tikachí si̠ko̠n

sarna  f  X: ___; M: ___; C: tikáta; A: ___

Satanás  X: kití nǎa; M: kití ñǎa; C: kiti naa$, tiñaa$, nañaa$; A: ___; P: timiaa$

satisfecho  

quedar satisfecho  X: ndixaa ini; M: ___; C: ___; A: xaa ini

sazonar  

sin sazonar  adj  X: katí; M: kat; C: katí; A: katí; P: katí

seca  vt  X: no existe; M: ___; C: sakasun$; A: ___

secar  1a. vt  X: si íchi̠; M: sandáchi̠; C: ___; A: sayichi̠
1b.
v prnl  X: i̠chi̠; M: i̠chi̠; C: i̠chi̠; A: yi̠chi̠
1c.
v prnl  X: ndi̠chi̠; M: ndachi̠; C: ndachi̠; A: ___
2a. vt  X: no existe; M: ___; C: ___; A: sayaa
2b. vt  X: no existe; M: ___; C: ___; A: sanayaa
2b.
v prnl  (la ropa) X: ndiyaa; M: ndayaa$; C: ___; A: nayaa
3.
v prnl (flor, calabacita, pozo) X: ndoko; M: ndoko; C: ___; A: ndoko
4. v prnl  (la lluvia) X: ndikui̠ta; M: ___; C: ndukuita$; A: ___

seco  adj  X: íchi̠; M: ichí ~ ndichí; C: íchi; A: yi̠chí; P: íchi

sed  f

tener sed  1. X: i̠chi̠ ini; M: ichi̠ ini; C: ___; A: yichí ini
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: yichí...takui̠i

seda  f  X: ___; M: ___; C: xela$; A: ____

seguido  adv  

muy seguido  (de tiempo o de lugar) X: chi̠tu̠n; M: chi̠tu̠n; C: ___; A: _

seguir  vt  X: ku̠ndi̠ku̠n; M: kundiku̠n; C: tandikun$; A: kundíko̠n

segundo  adj

de segunda mano  X: u̠; M: ___; C: ___; A: ___

segundas hierbas  X: ___; M: ___; C: ___; A: kuu̠ kivi

hacer que hace el segundo labor  X: sindîvi... si̠ndi̠kí; M: ___; C: sandivi; A: sandivi

seguro  m  X: kàà chikií M: kaa tiku$; C: ___; A: ___; P: kàà káncho

seguro  adj  X: kútú; M: kútu̠; C: kutu$; A: ___

estar seguro  X: no existe; M: no existe; C: kunduváa; A: ___

seis  adj  X: i̠ñu̠; M: kútu̠; C: kutu$; A: ___

sellado

ser sellado  X: xa̠ni(?); M: ___; C: ña̠ni; A: __

sellar  vt  X: ___; M: ___; C: yani$; A: ___

sembrar  vt  X: chii; M: chii; C: chii$; A: chii

sembrar con palo  X: chii yókó; M: no existe; C: ___; A: chii yátá

semejante

algo semejante  X: no existe; M: ___; C: ndatáan; A: ___

semental  adj  (de maíz o de animales) X: tàtà; M: ___; C: ___; A: ___

semilla  f  1. X: si̠va̠; M: si̠va̠; C: ___; A: si̠va̠
2.
(chica) X: ndikín; M: ndikín; C: ndakin$; A: ndiki̠n
3. (de fruta como ciruela o durazno) X: ndu̠ú; M: ___; C: ndu̠u; A: ___

tipo de semilla  X: ya̠va; M: ___; C: ___; A: ___

seno  m  1. X: ndosó; M: ___; C: ndosó; A: ___
2. (hablando con un niño) X: loló; M: ___; C: ___; A: ___

sentadera  f  X: kaá; M: kaá; C: ___$; A: ka̠

sentado

poner sentado  X: no existe; M: ___; C: ___; A: taxi koo

sentarse  vi  1a. (suj. sing.) X: kundúú; M: kundúǔ; C: kundúu; A: kandúu
1b. X: ndikundú
ú; M: ___; C: ndukunduu$; A: ___
2a.
(suj. pl.) X: kundoo; M: kundee; C: kundee; A: kundoo
2b. X: ndikundoo;
M: ___; C: ___; A: ___

sentarse en cuclillas  X: kundúú koo; M: ___; C: kunduu koo$; A: ___

sentir  vt  X: kuni; M: kuni; C: ___; A: ___

sentirse  vi  X: ___; M: ___; C: ___; A: nakoni

seña  f (como rastro) X: ndaá; M: ndaá; C: nda̠a, A: ndaa̠; P: ndaá

señalar  vt  1a. (con mano o dedo) X: sináa̠ ndaá M: ___; C: ___; A: sanaa nda
1b. X: na̠
a̠ ndaá;  M: ___; C: ñaa ndaa$; A: ___
2a. (con mano o dedo) X: sikáká nda
á; M: ___; C: ___; A: ___
2b. X: kaka ndaá; M: kaka ndaá; C: ___; A: ___
3. (con mano o dedo) X: kata nii ndaá; M: ___; C: ___; A: kata nii
4. (con mano o dedo) X: no existe; M: ___; C: kisi nda
a; A: ___
5.
X: no existe; M: no existe; C: ___; A: kuniya$

señaloso  adj  (de algo malo) X: íná; M: ína; C: ___$; A: ___

señor  m  X: táta; M: tata; C: tátá; A: tátá, tataá

señora  f  X: nána; M: náná ~ nana; C: náná; A: náná
2. (para refiere a una anciana; es más respetuoso que nána) X: nána chée; M: nána chee; C: nana chee; A: ___

separar  1. vt  X: sikutáa; M: ___; C: sakútia̠a; A: ___
2a. vi  X: no existe; M: ___; C: ta
vi sava$; A: ___
2b. X: ndita̠
ví sava; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: ta
ví táán; M: ___; C: ___; A: tavi táan

sepulcro  m  X: ñáñá; M: ___; C: ñáñá; A: ___

ser  vi  1. X: koo; M: koo; C: ___$; A: koo
2.
X: kuu; M: kuu; C: ___; A: kukuu
3.
X: ___; M: ___; C: kuvi$; A: ___

 

serenata  f

llevar serenata  X: kata ndaa; M: kata ndiaa; C: ___; A: ___

serio  adj  X: i̠chi̠ ini; M: ichi̠ ini; C: ___; A: yichí ini

serpiente  f  X: ko̠ó; M: ko̠ǒ; C ___: ko̠o; A: ko̠o̠

serrar  vt  X: no existe; M: ___; C: sanunu$; A: ___

servilleta  s  X: somá; M: sama$; C: ___; A: yitin

sesos  m  X: mbeke xi̠ní; M: ixán xi̠nǐ; C: ___; A: meke si̠ni

 adj  X: uun; M: ___; C___$; A: oon

si  conj  1. X: tá; M: ___; C: tan$, tén; A: tá
2. X: tu; M: tu; C: tun$; A: ___
3. (combinación de y tu) X: tátu; M: ___; C: ___; A: ___
4. X: no existe; M: ___; C: ___; A: táná

5. X: á; M: á; C: ___; A: án

siempre  adv  1. X: nina saá; M: ___; C: nina saá$; A: ___
2. X: hiñu; M: chuun; C: ___$; A: chiño

sien  f  X: ña̠ma̠; M: ___$; C: ___; A: ___

siete  adj  X: u̠xa̠; M: ___; C: u̠xa̠, A: u̠xa̠

siguiente  adj  X: inka; M: inka̠; C: ___$; A: inka̠

silbar  vi  1. X: tutu; M: ___; C: ___; A: tutu
2. (
muy recio) X: kisívi̠; M: sikisíví; C: ___; A: kusivi; P: sisivi̠

silla  s  X: ta̠i̠; M: tiayu̠; C: tiayu̠; A: tayi̠

silvestre  adj  X: ikú; M: ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠; P: ikú

sima  f  X: taví; M: ___; C: ___; A: távi

simple  adj  1. (de sabor) X: katí; M: katí; C: katí; A: katí; P: katí
2. (de sabor; se usa más con caña de azúcar) X: ya̠xa̠; M: ___; C: axa; A: ___
3. (menso) X: núú; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse simple  X: ndukatí; M: ___; C: ndukatí

sincero

estar sincero  X: ndinuu ini; M: ___$; C: ___; A: ndinóo ini (?), ñii toon

sobar  vt  1. X: ka̠ta̠vi̠; M: katavi̠; C: ___$; A: katavi̠
2a. X: kavá; M: kavǎ; C: kava; A: kava
2b. X: no existe; M: ___; C: ndakava; A: ___

3.
X: kua̠xin; M: kuaxi̠n; C: ___; A: ___
4. X: ndiyákun; M: ndayakun; C: ndayakun; A: ___

5. X: no existe; M: kuni ndaá; C: ___; A: ___

sobre  prep  X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠

sobrenombre  X: ki̠ví vǎá; M: ___; C: ___; A: ___

sobrevivir  vi  X: kutaku; M: kutiákú; C: kutiaku$; A: kutaku

sobrina  f  X: xi̠ku̠n; M: xiku$; C: ___; A: ___

sobrino  m  X: xa̠xi̠n; M: saxin$; C: sa̠xi̠n; A: xa̠xi̠n

sol  m  X: ñu̠u; M: ñu̠ǔ; C: ñu̠u; A: ño̠o; P: ñu̠ú

hacer sol  vi  X: ndandií; M: ___; C: ___; A: nandii

solamente  adv  1. X: ndá; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ndinuu; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: ndi̠sàà; M: ___; C: ___; A: 1ndasaá

4. X: nina; M: ___; C: ___$; A: nini
5. X: sìín; M: ___; C: ___$; A: ___
6. X: tákua; M: ___; C: ___; A: ___
7. X: no existe; M: ___; C: ___; A: laá

soldado  m  1. (casi siempre usa el pronombre ra̠, nda̠ o na̠)  X: lapa; M: lapa;  C: ___; A: ___
2. X: ___; M: sindaru; C: ___; A: ___
3. X: ___; M: nachée kue̠
e̠; C: ___; A: ___

sólido  

ponerse sólido  (la grasa de un caldo cuando se enfrie) 1a. X: kuyúú; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: nduyúú; M: ___; C: nduyúú; A: ___

sollozar  X: xa̠ka̠n ini; M: xa̠ka̠ ini; C: ___; A: xi̠ka̠n ini

sólo  1. adv  X: mií; M: mií; C:___$; A: mi̠i
2. adv  X: ndá; M: ___; C: ndia$; A: ___
3. adj  X: mitú
ún; M: ___; C: mii tuun$; A: matóon
4. adj  (se usa con los números iin y u̠vi̠) X: ndaá; M: ___; C: ___$; A: ___
5. adj  X: ___; M: ___; C: si$; A: ___
6. part  X: va; M: ___; C: ___$, A: va
7. part  (casi siempre se usa con verbo negativo) X: ví; M: ___$; C: ___; A: ___

sólo uno  X: iin ndaá; M: iin ndaá; C: ___; A: ñii la̠á

ponerse solito  X: ndundíi; M: ___; C: ___; A: ___

solitario  

sentir solitario  1a. X: kuchíñá ini; M: kuchíñá; C: ___; A: ___
1b. X: nduchí
ñá; M: ___; C: ___; A: ___

soltar  1a. vt  X: sañá; M: sañá; C: sañá; A: sañá
1b. vi  X: ___; M: ___; C: ___; A: sa̠ña̠
2a. vt  (ropa; pero no se usa con camisa) X: sikinúú; M: ___; C: sakanuu$; A: ___
2b. vi  (para abajo) X: kinúú; M: kunuu; C: ___; A: ___
3a. vi  (el cuerpo) X: xave̠e; M: save̠ě; C: ___; A: ___
3b.
vi  X: kixaa ve̠e; M: no existe; C: ___; A: ___
3c.
vi  X: no existe; M: ndasa ve̠e; C: ___; A: ___

soltero  adj  X: kuâán; M: kuáǎn; A: kuáa̠n

solución  

no hay solución  X: kǒó ta̠tán; M: ___; C: ___; A: ___

sombra  f  X: nda̠tí; M: katí; C: ___$; A: kunda̠ti̠

sombrero  m  X: xîní; M: xínǐ; C: xíni̠; A: síni̠, yu̠síni

copa de sombrero  X: kaá xîní; M: ___; C: kaa yuxini$; A: ___

sompo (reg.) m  (tipo de calabaza que es rayada con blanco) X: ___; M: ___; C: ___; A: ___; P: tinuu

sonaja  f  X: li̠ka̠ña̠; M: kití káña̠; C: ___; A: ___

sonámbulo  

ser sonámbulo  X: ndiko̠o sáná; M: ___; C: ndoto sána; A: ___

sonar  vi   1. X: kaa; M: kaa; C: kaa$; A: ___
2. (sonido de plástico, de zacate seca, de hierbas, etc.) X: ka̠ña̠; M: ka̠ña̠; C: ___; A: ___
3. X: ___; M: ___; C: kuakaxan$; A: ___
vi  X: xáa; M: ___; C: ___; A: ___
vi  X: no existe; M: ___; C: ñana$; A: ___

sonido  m  X: nama; M: ___; C: nama; A: ___

sonido tropel  X: no existe; M: ___; C: kachin; A: ___

soñar  vi  X: ndixáni; M: ___; C: ___; A: xani

soplador  m  X: ndivíchin; M: ___; C: nditivi$; A: ___

soplar  vi  X: tivi; M: tivi; C: tivi; A: tivi

soportar  vi  X: xa̠a̠ ndeé ini; M: ___; C: ___; A: ___

sordo  adj  X: ó; M: soo; C: ___; A: sóó; P: sóó

sostener  vt  1. X: ndanii; M: ndonii; C: ___; A: ndanii
2. tiin ndaa; M: ___; C: ___; A: tindaa

suave  adj  X: vitâ; M: vitá; C: vitá; A: vitá
(por ej.: frijoles, nixtamal, lodo, carne) X: la
mba; M: lamba̠; C: ___; A: ___

hacer suave  vt  1a. X: xalamba; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa la
mba; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. X: xavitâ; M: savitá; C: ___; A: ___

2b. X: kixaa vitâ; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse suave  X: kulamba; M: kulamba̠; C: ___; A: ___
X: ndula
mba; M: ___; C: ___; A: ___
X: kuvitâ; M: kuvitâ; C: kuvitâ; A: ___

X: nduvitâ; M: ___; C: ___; A: ___

subir  1a. vt  X: sindáá; M: ___; C: sandaa$; A: ___
1b. vi  X: ndaa; M: ndaa; C: ndaa; A: kundaa
2.
vi  (pájaros en los árboles) X: ___; M: ___; C: koso; A: ___
3. vi  X: xi̠nu koo; M: ___; C: ___; A: ___
4. vt  X: no existe; M: ___; C: sakaa$; A: ___

suceder  vi  X: kuu; M: kuu; C: ___; A: kukuu

sucio  adj  1. X: ya̠kua̠; M: ya̠kua̠; C: ___; A: yakua̠
2. X: chí
ñá; M: chíña; C: chaan$; A: chíña; P: chaan$
3.
X: kuíin; M: kuíín; C: ___; A: kuíín
4. X: ta̠ka̠; M: ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; A: ___

sudar  vi  (como un vaso con algo frío) X: ndikuaku; M: ___; C: ndakuaku$; A: ___

sudor  m  X: tìti̠ín; M: ___; C: tia̠tiin, A: ta̠tíin

suegro, a  m, f  X: si̠so; M: xiso̠; C: ___$; A: si̠so

sueldo  m  X: ya̠vi; M: yavi̠; C: ___; A: ya̠vi

suelo  m  M: ñuú; M: ñuú; C: ñu̠ú; A: ñoo̠; P: ñuú

sueño  m  1. (por el cansancio) X: na; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: xa̠ni; M: ___; C: ___; A: ___

suerte  f

dejar la suerte  X: ndikava suerte; M: ___; C: kandakava suerte; A: ___

que tiene suerte para cazar  X: ún; M: ___; C: ___; A: ___

sufrimiento  m  X: tindóó; M: tundoo; C: ___; A: ___
X: no existe; M: chá
án; C: ___; A: ___

sufrir  vi  1a. X: kuchíñá ini; M: kuchíñá; C: ___; A: ___
1b. X: nduchí
ñá; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ndo
o; M: ndoo; C: ___$; A: kundoo

hacer sufrir  X: sindóó; M: sandoo$; C: sandoo$; A: ___

surco  m  X: chi̠chi; M: chichi̠; C: ___; A: chi̠chi

suspendido  

estar suspendido  X: kutanu; M: kutanu; C: ___; A: ___

suspender  vt  (una decisión) X: chitanu; M: no existe; C: ___; A: ___; A: katanu$

suspirar  X: xa̠ka̠n ini; M: xa̠ka̠ ini; C: ___; A: xi̠ka̠n ini

susurrar  vi  X: ka̠a̠n yǎá; M: ka̠a̠n ya̠á; C: ___; A: ___

 


T  -  t

 


tabla  s  X: vi̠tún; M: vitu$; C: vitu$; A: vi̠ti̠

tacaño  adj  1. X: ndá; M: xíndia̠; C: ___; A: sínda̠
2. X: ndeé ini; M: ___; C: ___; A: ___

tal

tal vez  1. X: vasana; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: chi vasana; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: á sana; M: á sana; C: ___; A: ___

4. X: ___; M: ___; C: ___; A: vavaa̠

taladrar  vt  X: kaan; M: kaan; C: kaan; A: kaan

talar  vt  (antes de sembrar) X: ka̠xi̠n; M: ka̠xi̠n; C: ___$; A: ka̠si̠n;

tallo  m  X: sa̠ma̠; M: ___; C: ___; A: tamá

tallo de maíz  X: itu; M: itu; C: itu; A: yutu; P: itu

tamal  m

tamal de carne  X: tikôó; M: ___$; C: ___; A: tikoo̠

tamal de calabaza  X: tikiín; M: ___; C: ___; A: ___

tamal de elote  X: sùví; M: ___$; C: ___; A: sivi̠

tamal de frijol  X: ndi̠saán; M: ___; C: ___; A: ___

tamal de frijol molido  X: ___; M: ___; C: ___; A: tikañíí

tamal de frijoles frescos  X: lǔsu; M: ___; C: ___; A: no̠o̠ yusu

tamalayota (calabaza que es es colorada o naranjada afuera) X: kiâmí; M: ikín ñami; C: ___; A: ___

tambalearse  vi  (con mareo o borrachería) X: xikó ka̠va; M: ___; C: ___; A: ___

también  adv  1. X: tu; M: tu; C: tun$; A: ___
2. X: tuku; M: tuku; C: ___$; A: tuku; P: túkú

3. conj (se usa entre palabras y frases) X: tin; M: chin$; C: ___; A: tín

tambor  m  X: ___; M: la̠mbo̠; C: la̠mbo̠; A: ___

tamo  m  X: ya̠á; M: ya̠ǎ; C: ___; A: ya̠a̠
X: yǎka; M: yáka; C: yáka; A: ___

tanto  conj  X: ___; M: ___; C: suva$; A: ___

tapa  f  X: yuú; M: yuú; C: yu̠u; A: yu

tapar  vi  X: __; M: kava; C: kava; A: ___
X: ___; M: ___; C: tiindiaa$
; A: ___

tarántula  f  X: ___; M: tindóo; C: tindóó; A: tindóo

tardar  vi  1. X: kua̠chi̠; M: kuachi̠; C: ___; A: kuachi̠
2a. X: kuvai; M: no existe; C: ___; A: ___
2b. X: nduvai; M: ___; C: ___; A: ___

hacer tardar  vt  xavai; M: no existe; C: ___; A: ___

tardó  X: ku̠nàá; M: ___; C: ___; A: ___

tarde  s, adv  X: xikuàá; M: ___; C: kuaa; A: xikuaa

tartamudo  adj  X: ta̠ta̠n; M: ___; C: ___; A: ___

tecolote  f  X: tìmí; M: timǐ; C: ___; A: ___

techo  m  X: xi̠ní vee; M: ___; C: ___; A: xini vee

teja  f  X: téja; M: chiyo; C: ___$; A: chiyo

tejamanil  m  X: taí; M: tia̠yú; C: ___; A: ___

tejer  vt  X: no existe; M: kunu; C: kunu; A: ___

tejocote  m  X: ___; M: ___; C: ___; A: ti̠nomi̠

tejón  m  X: ìì; M: yii̠; C: ___$; A: yii

telar

telar de cintura  m  X: no existe; M: ___; C: isa$; A: ___

telaraña  f  X: xi̠ndu̠va̠; M: xindu̠va̠; C: ___; A: ___

temazcal  m  X: íín; M: íin; C: íin; A: ñíi

temblar  vi  (la tierra) X: ta̠an; M: ta̠ǎn; C: ___; A: ta̠an

hacer temblar  vt  1. X: kisi; M: kisi; C: kisi; A: kisin
2. X: sikánda̠; M: sakánda; C: sakánda; A: ___
3. X: sitâan; M: ___; C: ___; A: ___

temblar por calentura  1a. X: tu̠vi; M: ___; C: ___; A: ___
1b.
X: ndi̠tu̠vi; M: ___; C: ___; A: ___

temer  vi  X: kundasí; M: kundasí; C: ___; A: ___

templero  f

templero del telar  X: no existe; M: ___; C: minǐ; A: ___

templo  m  X: vee ñu̠u; M: venúu; C: ___; A: vee ño̠o

temporada  f

temporada de secas  X: M: imí; C: ñumí$; A: ño̠mí

temporada del frío  X: kaxin; M: kaxin; C: ___; A: ___

temprano  adv  1. (en la mañana) X: naa; M: ñaa$; C: ___; A: ___
2. (de la mañana) X: xita̠a̠n; M: ___; C: xitia̠a̠n; A: xitaan
3. (antes de que esperaba) X: ya̠chi̠; M: ya̠chi̠; C: ___; A: yachi

tenate  m  X: ndo̠ó; M:___$; C: ndo̠ó; A: ___

tendón  m  X: tùchi; M: ___; C: ___$; A tu̠chu

tener  vt  1. X: kunii; M: kunii; C: kunii; A: kunii
2. X: kuu mií; M: no existe; C: ___; A: kukomi

3. (cosas en común) X: koo ndikánú; M: kánu; C: ___; A: ___

ten  X: uún; M: ___; C: ___; A: ___

tentar  vt  X: koto ndosó; M: koto ndoso̠; C: ___$; A: koto ndoso

tentón  adj  X: ndaá; M: ndaá; C: nda̠a, A: ndaa̠; P: ndaá

ser tentón  1a. X: xandaá; M: sandaá; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa nda
á; M: no existe; C: ___; A: ___

terco  adj  X: no existe; M: ___; C: ___; A: ta̠toon

terminar  1a. vt  X: sindíí; M: sandii; C: ___; A: sandii
1b.
vi  X: ndii; M: ndii; C: ___$; A: ndii; P: ndii
2a. vt  X: sixînu;  M: saxinu; C: ___; A: ___

2b. vi  X: xi̠nu; M: xi̠nu; C: ___$; A: xi̠no
3. (
algo lineal, como surco) X: keta xíyó; M: kita xíyo; C: ___; A: ___

terreno  m  X: ñuú; M: ñuú; C: ñu̠ú; A: ñoo̠; P: ñuú

terreno donde no pueden sembrar con yunta  X: nda̠xi̠n; M: nda̠xi̠n; C: ___; A: nda̠xi̠n

testamento  m  X: ndaí; M: ___; C: ___; A: nda̠yi

testificar  vt  ndikuiin...xa̠á; M: ___; C: ___; A: ndakuiin...xa̠

testimonio  m  (documento) X: ata; M: ata; C: ata; A: ___

tía  f  X: xìxì; M: xixi; C: xixi; A: sisi

tía política  s  nána loo; M: sii loo$; C: sii loo$, naloo; A: ___

tibio  adj  1. X: vi̠xi̠n; M: ___$; C: vi̠xi̠n; A: ___
2.
X: no existe; M: ___; C: saa$; A: saa̠

ponerse tibio  X: nduvi̠xi̠n; M: ___; C: nduvixin; A: ___

tiempo  m  1. X: và; M: kuva; C: ___$; A: ___
2. X: ___; M: ___; C:
tiembo$; A: ___

hace tiempo  1. X: xinaá; M: ya̠chi̠n; C: ___; A: ya̠ti̠
2.
X: ya̠chi̠; M: ya̠chi̠n; C: ___; A: ya̠ti̠
3.
X:  saá ví; M: ___; C: ___; A: ___
4.
X: ___; M: ___; C: tiembo$; A: ___

tiempo de calor, sequía  X: imí; M: imí; C: ñumí$; A: ño̠mí

tiempo de lluvias  X: sáví; M: sáví; C: ___; A: sáví; P: sáví

tener tiempo  X: kunáa; M: kuñaa̠; C: ___$; A: kunaa

tierno  adj  ítá; M: ítiǎ; C: ítia̠; A: yúta̠; P: ítá

hacer tierno  1a. X: xa ítá; M: sa ítia̠; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ítá; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse tierno  1a. X: ku ítá; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndu ítá; M: ndu ítia̠; C: ndu ítia̠; A: ___

tieso  adj  X: ndakú; M: ndaku̠; C: ndaku̠; A: nda̠ku̠

hacer tieso  vt  1a. X: xa itún; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa itún; M: no existe; C: ___; A: ___

1c. X: ndasa itún; M: ___; C: ___; A: ___

ponerse tieso  1a. X: ku itún; M: ku itún; C: ___; A: ___
1b. X: ndu itún; M: ___; C: ___; A: ___

tierra  f  1. X: ñuú; M: ñuú; C: ñu̠ú; A: ñoo̠; P: ñuú
2. (mundo) X: ñùù íví; M: ___; C: ña̠yúvi, A: ñoyívi

tierra muy fértil al borde de un río  X: xu̠xa̠n; M: ___$; C: ___; A: ___

tigre  m  X: ndikaa; M: ___; C: kuíi̠n; A: kuíi̠n, ndikaa

tigrillo  m  X: no existe; M: ___; C: ñaña$, ñañaa; A: ___

timido  adj  X: tíkú; M: ___; C: ___; A: ___

ser tímido  1a. X: kutíkú; M: kutúku̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndutíkú; M: ___; C: ___; A: ___

tío  m  X: xìtò; M: xito; C: xito; A: sito

tío político  X: táta loo; M: ivá loo; C: ___; A: ___

tipo  m  X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠

tirar  1a. vt  X: kata; M: katia; C: katia; A: kata
1b.
vt  X: no existe; M: ndakatia; C: ndakatia; A: ___
2. vt  X: sikáná; M: sakána; C: sakána; A: sakana
3. vt  X: sukún; M: ___; C: ___; A: ___
4. vt  (líquido sobre algo o alguien en el temazcal) X: sikáá; M: sakáá; C: sakaa; A: ___
5. vt  (fusilar) X: kiní; M: kiní; C: kiní; A: kiní
6. vt  (meter) X: ko
ni ndaa; M: koni; C: ___$; A: ___
7. vt  (líquido) X: no existe; M: ___; C: kati$; A: ___
8.
vi  (líquido, cosa) X: kui̠ta̠; M: kui̠tia̠; C: ___; A: kui̠ta̠

hacer tirar  vt  X: no existe; M: ___; C: sakatia; A: ___

tiznar  1a. vt  X: xatu̠ún; M: satu̠u̠n; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa tu̠ún; M: no existe; C: ___; A: ___

1c. X: ndasa tu̠ún; M: ___; C: ___; A: ___
2a. vi  X: kutu̠ún; M: kuchi tuun$; C: ___; A: ___
2b. vi  X: ndutu̠ún; M: ___; C: ___; A: ___

tizne  m o f  X: tu̠ún; M: tu̠ún; C: ___; A: to̠ón

tlacolole (reg.) m  (terreno donde no pueden sembrar con yunta porque es muy inclinada) X: nda̠xi̠n; M: nda̠xi̠n; C: ___; A: nda̠xi̠n

tlacuache  m  X: xa̠ko; M: xako̠; C: ___$; A: xáko

Tlapa de Comonfort  X: Ti̠ndàì; M: ___; C: Tindia̠yu̠, A: Ta̠ndáyi

tlapaneco  m  X: ívaa; M: iváa; C: ___$; A: ___

Tobaco  (uno de los dioses/demonios) X: no existe; M: ___; C: Ñunú; A: ___

tobillo  m  X: su̠kún xa̠á; M: ___$; C: ___; A: si̠ko̠n xa̠

tocar  vt 1. (a la puerta) X: kani ndaá; M: kani ndaá; C: ___; A: ___
2. (por ej.: guitarra, campana, puerta) X: sikáá; M: sakáá; C: sandaa$; A: sakaa
3. (instrumento de viento) X: tivi; M: tivi; C: tivi; A: tivi
X: tiin ndaa; M: ___; C: ___; A: tondaa̠
X: no existe; M: no existe; C: kasa nda
a; A: ___

estar tocando  X: xa̠ni; M: ñani̠; C: ___; A: xani, ñani

tocar la suerte  X: ndikava suerte; M: ___; C: kandakava suete; A: ___

hacer tocar  vt  (p. ej.: radio, tocadisco) X: sikátá; M: ___; C: sakata; A: ___

todavía  adv  X: ya̠a̠; M: ___; C: ___; A: ___

todavía no  X: an; M: ta̠án; C: ta̠án; A: ta̠an

todo  adj  1a. X: ndii; M: ___; C: ___$; A: ndii; P: ndii
1b. X: ndi
i saá; M: ___; C: ___$; A: ndii saa
2. X: ya̠a̠; M: ___; C: ___; A: ___

todos los días  X: vitin ta̠a̠n; M: ___; C: ___; A: ___

tomar  vt  1. (agarrar) X: kiin; M: kiin; C: kiin; A: kiin
2. (beber)
X: koo; M: koo; C: koo; A: koo

dar de tomar  vt  X: sikóó; M: sakóó; C: ___; A: sakoo

tomate  m  X: tinaná; M: ___; C: tinana̠; A: tinana

tomate pera, tomate roma  X: tinaná ndikuaa$; M: ___; C: ___; A: ___

tomate silvestre, jaltomate  X: tinaná válí; M: ___; C: ___; A: ___

tomate verde, tomatillo  X: tinaná so̠ó; M: ___; C: ___; A: ___

tonto  adj  1. X: ví; M: kívi; C: ___; A: kí
2. X: 1núú; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: so
o$; A: ___

torcer  1a. vt  X: kavá; M: kavǎ; C: kava; A: kava
1b.
vi  X: ka̠va̠; M: ka̠va̠; C: ___; A: ka̠va̠
2a. vt  X: xayakuá
2b.
vt  X: kixaa yakuá; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. vt  X: ndasa yakuá

2d. vi  X: kuyakuá; M: kundiakua; C: ___; A: ___
2e. vi  X: nduyakuá; M: ___; C: ___; A: ___
3a.
vi  X: kuyo̠
ó; M: ___; C: ___; A: ___
3b. vi  X: nduyo̠
ó; M: ___; C: ___; A: ___

torcido adj  1. X: yakuá; M: yakuá; C: ndiakua$; A: ___
2. X: yo̠
ó; M: ___; C: ___; A: ___
3.
X: no existe; M: ___; C: ___; A: kíví

ponerse torcido  X: kutoso; M: ___; C: ___; A: ___
X: ndutoso; M: ndutoso; C: ___; A: ___

3a. vi  X: kuyo̠
ó; M: ___; C: ___; A: ___
3b. vi  X: nduyo̠
ó; M: ___; C: ___; A: ___
2d. vi  X: kuyakuá; M: kundiakua; C: ___; A: ___
2e.
vi  X: nduyakuá; M: ___; C: ___; A: ___

tormenta  f  X: sa̠ví íná; M: ___; C: ___; A: sa̠vi̠ ta̠chi̠; P: savi nǎa$, savi tachi$

toro  m  X: si̠ndi̠kí; M: ___; C: ___$, A: si̠ndi̠ki̠

toro artificial  X: toro ka̠ndi̠; M: ___; C: ___; A: ___

tortilla  f  1. X: xi̠tá; M: i̠xtǎ; C: i̠xtǎ; A: si̠ta̠; P: ixta$
2. (pequeña; especialmente para niños;
hablando con un niño) X: lúlu; M: lulu; C: ___; A: ___

tortilla de masa no bien molida  X: ikin; M: ikin; C: ___; A: ___

tortilla seca  X: lakuán; M: lakuán; C: ___; A: ___

tortilla última  X: menke; M: menke$; C: ___; A: ___

tortuga  f  X: xììn kuái̠; M: ___; C: lu̠ví; A: ___

tos  f

tener tos  X: katá su̠kún; M: katá súkǔn; C: ___; A: kata si̠ko̠n; P: kata sukun$

tener tos con flemas  X: katá naña su̠kún; M: kata naña súku̠n; C: ___; A: ___

tener tos seca  X: katá íchi̠ su̠kún; M: kata ichí súku̠n; C: ___; A: ___

tos ferina  X: sàì kàà; M: ___; C: ___; A: ___

toser  X: katá su̠kún; M: katá súkǔn; C: ___; A: kata si̠ko̠n; P: kata sukun$

tostado  m  X: la̠lu̠; M: no existe; C: ___; A: ___

tostar  vt  X: sikásu̠n; M: sakásu̠n; C: ___; A: sakason
vi  X: ka̠su̠n; M: ka̠su̠n; C: kasu̠n; A: kason

totalmente  adv  X: ya̠a̠; M: ___; C: ___; A: ___

totomostle  m  X: ña̠má; M: ña̠ma̠; C: ñama$; A: ña̠ma̠

totopo  m  X: ti̠kásu̠n; M: ___; C: tikasu̠n; A: tikason

Tototepec  X: Sínǔní; M: ___; C: Yoso Nuni$; A: Sinóni

trabajar  vt 1a. X: xachíñú; M: sachíñu; C: kasa chíñu; A: kasa chiño
1b. X: kixaa chíñú; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: no existe; M: ndasa chíñú; C: ___; A: ___

1d. X: kachíñú; M: no existe; C: ___; A: kichíño; P: kachiñu

trabajo  m  X: chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño

con mucho trabajo  X: tùví ndióxi̠; M: ___; C: ___; A: ___

trabajoso  adj  X: xuxan; M: ___; C: ___; A: ___

traducir  vt  1. X: sindíkó ko̠o...tu̠un; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: sindíkó ni
i...tu̠un; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___;
C: ndoko nii...tuun$; A: ___

traer  vt  X: kuikó; M: vikó; C: viko$; A: kuikó
2. X: kuni
i; M: kunii; C: kunii, kanii; A: kunii;

tragar  vt  X: kokó; M: koko; C: koko; A: kokó

tragico  adj  X: suchí; M: ___; C: ___$; A: ___

tranquilo  adj  X: táxín; M: táxi̠n ; C: táxi̠n; A: tasi̠in

quedar tranquilo  X: kutáxín; M: kutáxi̠n; C: kutáxi̠n; A: ___
1b. X: ndutáxín; M: ndutáxǐn; C: ___; A: ___

transportar  vt  1. X: kuikó; M: vikó; C: viko$; A: kuikó
2. (consigo; persona, animal) X: kundaka; M: kundiaka; C: kundiaka; A: ___

trapiar  vt  X: ndikata; M: ndakatia; C: ndakatia; A: nakata

trasladar  vt  X: sama; M: sama; C: ___; A: sama

traspasar  vi  (líquido) X: ndikuaku; M: ___; C: ndakuaku$; A: ___

trasplantar  vt  X: nditaán; M: ndataan$; C: ___; A: ___

trastes  m  X: ko̠ó; M: ko̠ǒ; C: ko̠o̠; A: ko̠

tratar  vt  (bien o mal) X: kunii; M: kunii; C: kunii, kaníi; A: kunii

tratar amablemente  (insinceramente) 1a. X: kuvatá; M: kuvatia; C: kuvatia; A: ___
1b. X: nduvatá; M: ___; C: ___; A: ___

tratar mal  X: kixaa kini; M: no existe; C: ___; A: ___

travesura  

hacer travesura  X: xasáka; M: ___; C: kasa saka$; A: ___

travieso  adj  1. (refiere principalmente a los niños) X: an ini; M: káa̠n ini; C: ___; A: ___; P:
2. X: káña; M: káña; C: kaña$; A: ___; P: káña ini

3. X: no existe; M: ndaa ni$; C: ___; A: ___

treinta  adj  X: oko u̠xi̠; M: ___; C: okoxi$; A: ___

trementina  f  X: xùxà; M: ___$; C: xu̠xa; A: ___

trementina negro que cae de los pinos  X: ___; M: ___; C: xuxa siva; A: ___

trementina fresca X: ___; M: ___; C: xuxa kuii; A: ___

trementina formada en bolitas duras X: ___; M: ___; C: xuxa ndiuu; A: ___

trenzar  vt  X: katún xi̠ní; M: ___; C: ___; A: ___

estar trenzado  X: kununi xi̠ní; M: ___; C: kununi xini$; A: ___

tres  adj  X: u̠ni̠; M: ___; C: ___$; A: u̠ni̠

todos los tres  X: no existe; M: ___; C: ___; A: ndiu̠ni̠

tripas  f  X: sìtì; M: isiti$; C: ___$; A: xiti

triste  adj  1. X: chíñá; M: chíña; C: chaan$; A: chíña; P: chaan$
2. (por ser solito) X: ndíi; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: suchí; M: ___; C: ___$; A: ___
4. X: ndá
vi; M: ndáví; C: nda̠ví; A: ndá

ponerse triste  1a. X: kuchíñá ini; M: kuchíñá ini; C: ___; A: ___
1b. X: nduchí
ñá; M: ___; C: ___; A: ___
2a. (
una tristeza muy profunda) X: kundíi ini; M: kundi̠i ini; C: ___; A: ___
2b. X: ndundíi; M: ___; C: ___; A: ___
3. (una
tristeza muy fuerte; es más fuerte que kuchíñá ini) X: kusuchí ini; M: kusúchí ini; C: kusuchi ini; A: kuchuchú ini

troje  f  1. X: ya̠ka̠; M: ___$; C: ___; A: yaka̠
2. (estilo viejo) X: ya̠ka̠ ñu
ú; M: ___; C: ___; A: ___

tronar  vi  1. X: ka̠ndi̠; M: kandi̠; C: ___; A: kandi
2. X: ni̠
i; M: niǐ; C: nii$; A: nii
3. (lluvia) X: nda̠
i̠ sa̠ví; M: ___; C: ndayu savi$; A: nda̠yi̠ sa̠vi̠

hacer tronar  X; sikándi̠; M: sakándi̠; C: ___; A: ___

tronco  m  X: no existe; M: nú; C: ___; A: ___

tropezar  1. vt  X: kaki̠i; M: ___; C: ___; A: ___
2.
vi  X: kachii xa̠á; M: kachii xaa$; C: ___; A: ___
3. vi  X: kaku̠
un; M: kakuun; C: ___; A: kako̠on

trozo  m  1. X: kondo; M: kondo; C: kondo; A: kondo
2. X: ña
ñu; M: ñañu; C: ñanu$; A: ñáño; P: ñañú

truncado  adj  X: ___; M: ___; C: tiku̠ndu̠; A: ___

tuétano  m  X: mbeke; M: meke$; C: ___; A: meke

tule  m  (se usa en hacer sillas de rezo) X: no existe; M: ___; C: koyo; A: ___

tumbar  vt  1a. (hacer caer; obj. sing.) X: sikâva
1b. X: sindikává; M: sandákáva; C: sandakava$; A: sanakava
2. (hacer caer) X: sindúvá; M: ___; C: ___; A: ___
3. (para abajo) X: ka̠ta̠vi̠; M: katavi̠; C: ___; A: ___

tumorcillo  m  (forúnculo) X: ta̠a; M: ___; C: ___; A: ___

túmulo  m  X: ñáñá; M: ___; C: ñáñá; A: ___

tuna  f  X: chǐkín; M: chi̠kín; P: chikín; A: chi̠kín

tupido  

ponerse tupido  1a. X: kukóo̠; M: kukóo̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndukó
o̠; M: ___; C: ___; A: ___

tuza  f  X: tiu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___

 


U  -  u

 


último  adj  1. (hijo) X: menke; M: menke$; C: ___; A: ___
2. (hijo) X: xátún; M: ___; C: xátun; A: ___
3. X: no existe; M: maton$; C: ___; A: ___
4. X: no existe; M: ___; C: sain$; A: ___

un, uno  adj  X: iin; M: iin; C: ___; A: ñii

uno a otro  X: án; M: táán; C: ta̠an, A: táán

uno por uno, cada uno  X: iin iin; M: iin iin; C: ___; A: ñii ñii

único  adj  X: iin ndaá kulu; M: iin ndaá núu̠; C: ___; A: ___; P: iin ndaa kulu

undio  adj

bien unido  X: kútú; M: kútu̠; C: kutu$; A: ___

untado  

estar untado  X: no existe; M: no existe; C: kaa; A: ___

untar  vt  X: ndiyákun; M: ndayakun; C: ndayakun; A: ___

uña  f  X: chîín; M: chíǐn; C: chíi̠n; A: chíi̠n

urraca azulejo  f  (ave) X: xǐli; M: ___$; C: ___; A: ___

usado  adj  X: u̠; M: ___; C: ___; A: ___

usar  vt  X: kuniñúú; M: kuniñúú; C: ___; A: koni ñóó

usar frugalmente  vt  1a. X: xakuíí; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X:
kixaa kuíí; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. X: xayóko; M: sayóko; C: ___; A: ___
2b. X:
kixaa yóko; M: no existe; C: ___; A: ___


V  -  v

 


vaca  f  X: si̠ndi̠kí; M: ___; C: ___$, A: si̠ndi̠ki̠

vaciar  vaciar  1a. vt  X: koyo; M: koyo; C: ___; A: koyo
1b. X: ndikoyo; M: ___; C: ___; A: ___
2a. vt  X:
xayuchí; M: savichí; C: ___; A: ___

2b. vt  X: kixaa yuchí; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. v prnl  X: kuyuchí; M: kuvichí; C: ___; A: ___
2d. v prnl  X: nduyuchí; M: ___; C: ___; A: ___
3.
vt  X: ndiso ndee; M: ___; C: ___; A: ___
4. X: ___; M: ___; C: ___; A: nandiso

vacilar  vi  X: kaka u̠vi̠ ini; M: no existe; C: ___; A: kaka ini

vacío  adj  1. X: yuchí; M: vichí; C: vichi$; A: vi̠chí
2. X: ___; M: ___; C: ___; A:yúyú

dejar vacío  vt  1a. X: xayuchí; M: savichí; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa yuchí; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse vacío  1a. X: kuyuchí; M: kuvichí; C: ___; A: ___
1b. X: nduyuchí; M: ___; C: ___; A: ___

vacunarse  v prnl  X: kutátán; M: kutátán; C: ___$; A: kuta̠ta̠n

valiente  adj  1. X: táí; M: tiáyú; C: tiáa; A: téé
2. X: ta̠a; M: tia̠ǎ; C: tia̠a; A: ta̠a

hacerse valiente  X: xata̠a; M: ___; C: kasa tiaa; A: ___

ponerse valiente  1a. X: kutáí; M: kutiáyú; C: ___; A: ___
1b. X:
ndutáí; M: ndutiáyú; C: ___; A: ___

valuar  vi  X: ndaa ya̠vi; M: ___; C: ___; A: ___

vano adj

en vano  adj  ya̠ma̠ní uun; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: xǐko; M: ___; C: ___; A: ___

vapor  m  X: yo̠kó; M: yo̠kǒ; C: ___$; A: yo̠ko̠

vara  f  X: ndùkù; M: ___; C: ___; A: ___

veinte  adj  X: o̠ko̠; M: ___; C: ___$, A: o̠ko̠

veintenas  adj  X: xiko; M: ___; C: ___$; A: si̠ko̠

vejiga  f  X: xáxa; M: ___; C: ___; A: sa̠sa̠

vela  f  X: tímá; M: tímá; C: tiúmá; A: tímá

vello  m  X: ixí; M: ixí; C: ___$; A: yisi̠
vello de cuerpo  X: ___; M: ___; C: ___; A: yisi ñii̠

velludo  adj  X: túmí; M: ___; C: túmí; A: ___

vena  f  X: tùchi; M: ___; C: ___$; A tu̠chu

venado  m  X: isu; M: isu; C: isu$; A: yusu

venadito  X: ndíní; M: ___; C: ___; A: ___

vencer  vi   1. X: kuchíñú; M: kuchiñu; C: kuchuun$; A: kuchiño
2. X: kundeé; M: kundie̠e; C: ___$; A: kundee

vender  1. vt  X: xikó; M: xi̠kó; C: xi̠kó; A: si̠kó
2. v prnl  X: kia̠vi; M: kiyavi̠; C: kiyavi$; A: ___

veneno  m  X: ta̠tán; M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n

venenoso  adj  X: xa̠tu̠; M: ___; C: ___$; A: xa̠ti̠

venerar  vt  X: kañúú; M: kañúú; C: ___$; A: kañóó

venir  vi  X: kixi; M: kixi; C: kixi; A: kixi

venta  f

estar de venta  X: kia̠vi; M: kiyavi̠; C: kiyavi$; A: ___

ventana  f  X: veendana$; M: ___; C: ___; A: ___

ver  1a. vt  X: koto; M: koto; C: koto; A: koto
1b.
vt  (con atención o para entretenerse) X: koto nde
é; M: koto ndiee$; C: koto ndiee$, tondiee$; A: koto nda
1c. vt  X: ndikoto; M: ndakoto; C: ___; A: nakoto
1d.
vt  X: no existe; M: ___; C: koto
ni$; A: ___
2. vt  X: 2kuni; M: kuni; C: kuni; A: koni
3. vt, v prnl  X: kutuvi; M: kutuvi; C: ___; A: 3tivi
4a. vt  (cuidar) X: xakuénta; M: sakuéndá
4b.
vt  X: kixaa kuénta; M: no existe; C: ___; A: ___

5. vt  (uno a otro) X: ndikitáán; M: ndakitáán; C: ndakitaan; A: nakitáan
6a. v prnl  X: ku̠na̠
a̠; M: kuñaa$; C: ___; A: kuná
6b. v prnl  X: ndikuna̠
a̠; M: ___; C: ___; A: ___
7. v prnl  X:
1kuni; M: kuni; C: ___; A: ___

ver con deseo, con deseo  X: koto chíñá; M: kotoni chíñá, kotoni chaan; C: kotoni chíñá, kotoni chaan; A: ___

veras  f

de veras  X: ndixa; M: ___; C: ndixa$, A: ndíxa

verdad

en verdad  X: ndixa; M: ___; C: ndixa$, A: ndíxa

verdadero  adj  X: nda̠a̠; M: nda̠a̠; C: nda̠a̠, A: nda̠a̠

verde  adj  1. (el color) X: kuîí; M: kuíǐ; C: kuíi̠; A: kuíi̠
2. (crudo) X: í
í; M: yíí; C: ___$, A: yíí; P: íí

hacer verde  vt  1a. X: xakuîí; M: sakuíǐ; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuíî; M: no existe; C: ___; A: ___

1c. X: ndasa kuîí; M: ndasa kui̠i̠n; C: ___; A: ___

ponerse verde  1a. X: kukuîí; M: kukuíǐ; C: ___; A: ___
1b.
X: ndukuîí; M: ___; C: ndukuíi̠; A: ___

verde opaco  adj  1. X: kuîí xa̠a̠; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: kuîí tu̠ún; M: no existe; C: ___; A: ___
3. X: kuîí yayu; M: no existe; C: ___; A: ___

verdolaga  f  X: iva chi̠ki̠tu̠n; M: iva chi̠ki̠tu̠n; C: ___; A: yiva chikito̠n

vergüenza  

tener vergüenza  X: kukaan nu̠ú; M: kukaan nu̠u̠; C: ___$; A: kukaan no̠o̠

vesícula biliar  f  X: ka̠va̠; M: ka̠va̠; C: ___; A: ka̠va̠

vestido  m  X: xìyò; M: xi̠yo; C: xi̠yo, A: si̠yó

vestir  vt  1a. sikundíxí; M: sakundixi$; C: ___; A: sakundixin
1b.
vt, vi  X: kundixi; M: kundixi; C: kundixi; A: kundixin
1c.
vt, vi  X: ndikundixi, M: ___; C: ndakundixi; A: ___

vez  f  X: ichí; M: ichí; C ___; A: yichi̠; P: íchi

a veces  X: sava; M: sava ; C: ___$; A: sava ; P: sava

de una vez  X: iin chiñu náa̠; M: ___; C: ___; A: ___
X: no existe; M: ___; C: ___; A: ñii xaa
X: no existe; M: ___; C: ___; A: sivi saá

muchas veces  X: no existe; M: ___; C: ___; A: na̠a

otra vez  adv  1. X: tuku; M: tuku; C: ___$; A: tuku; P: túkú
2. X: tu; M: tu; C: tun$; A: ___

tal vez  1. X: vasana; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: chi vasana; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: á sana; M: á sana; C: ___; A: ___

4. X: ___; M: ___; C: ___; A: vavaa̠

viajar  v aux  X: kaka; M: kaka; C: ___; A: kaka

víbora  f  X: ko̠ó; M: ko̠ǒ; C ___: ko̠o; A: ko̠o̠

víbora de cascabel  X: ko̠ó káa; M: ko̠o̠ káa; C: ___; A: ___

Vicente Guerrero  X: Xíkíñú Kuáa; M: ___; C: ___; A: ___; P: Xikiñu Kuaa

viejo  adj  1. X: yatá; M: yatá; C: yatá; A: yatá
2. X: chée; M: chée; C: chée̠; A: chée

hacer viejo  1. X: xachée; M: sachée; C: ___; A: __
1b. X: kixaa chée; M: no existe; C: ___; A: ___

1c. X: ndasa chée; M: ndasa chée; C: ___; A: __
2a. X: xayatá; M: 

2b. X: kixaa yatá; M: no existe; C: ___; A: ___

ponerse viejo 1a. X: kuyatá; M: kuyatá; C: kuyatá; A: ___
1b. X: nduyatá; M: nduyatá; C: ___; A: ___

2a. X: kuchée; M: kuchéé; C: kuchée̠; A: ___
2b. X: nduchée; M: ___; C: nduchée̠; A: ___
3a. (suj. sing.) X: kuká
nú; M: kukánú; C: ___; A: ___
3b. X: nduká
nú; M: ___; C: ndukánu; A: ___
4a. (suj. pl.) X: kuná
nú; M: kunánu̠; C: ___; A: ___
4b. X: nduná
nú; M: ___; C: ndunánu

viento  m  X: ta̠chí; M: ta̠chǐ; C: ___$; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí

hacer viento  X: kani ta̠chí; M: kani ta̠chi̠; C: ___; A: kani ta̠chi̠

tener fuerza el viento  X: no existe; M: ___; C: kuninu tachi; A: ___

vientre  m  X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin

viga  m  X: ___; M: ___; C: vínká; A: ___

viga del pico de la casa  X: itún xi̠kí vee; M: tun xíki vee, gavinete$; C: xitu vee$; A: ___

vigilar vt  1a. X: xakuénta; M: sakuéndá; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuénta; M: no existe; C: ___; A: ___

violar  vt  (no respetar) X: ya̠a nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___

visitar  vt  X: koto; M: koto, kotoni táán; C: koto, kotoni táán; A: koto

visitar continuamente  X: no existe; M: kaka nuu; C: ___; A: ___

viudo, a  m, f  X: ndaví; M: ___$; C: ___; A: ndá

hacerse viudo, a  1a. X: kundávi; M: kundáví; C: ___; A: ___
1b. X: ndundá
vi; M: ___; C: ___; A: ___

vivir  vi  1. X: kutaku; M: kutiákú; C: kutiaku$; A: kutaku
2.
(existir) X: koo; M: koo; C: ___$; A: koo
3a. (sentado o acostado; suj. sing.) X: kundú
ú; M: kundúǔ; C: kundúu (sentarse), C: kandúu (acostarse); A: kandúu (acostarse)
3b. (sentados o acostados en su propio lugar; suj. pl.) X: kundoo; M: kundee; C: kundee; A: kundoo

hacer vivir  X: sinditáku; M: ___; C: sandatiaku; A: sanataku

llegar a vivir  X: xiko̠o; M: ___; C: ___; A: ___

vivir aparte  X: koo síín; M: ___; C: ___; A: ___

vivir juntos  X: kitáán; M: kutáán; C: ___$; A: ___

vivir otra vez  X: nditaku; M: ndatiaku; C: ndatiaku; A: nataku; P: ndataku

vivo  adj  X: tâku; M: ___; C: ___; A: ___

volar  vi  X: ndachí; M: ndachí; C: ___$; A: ndachí

voltear  vt  1. X: ndikó nii; M: ___; C: ___; A: ndikó nii
2a.
vt  X: sitúví; M: ___; C: ___; A: ___
2b. vi  X: tuví; M: ___; C: ___; A: tivi
3. vt  X: no existe; M: ___; C: ___; A: xiko ni
i

voltear la vista  (de repente) X: sikúun nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___

voluntariamente  X: ini mií; M: ini mii; C: ___; A: ___

volver  vt  1a. (pagar de vuelta) X: xanu̠ú; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X:
kixaa nu̠ú; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
1d. X: ndunu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
2. vi (regresar) X: ndikó; M: ndikó; C: ndikó; A: ndikó, nandiko$
3. vi (ponerse) X: nduu; M: nduu; C: ___$; A: nduu
4. vi  X: no existe; M: ___; C: nduvi$; A: ___
5. vi  X: ___; M: ___; C: ___; A: xi̠kó ko̠o̠
6.
vi  X: no existe; M: ___; C: kana$; A: ___

vomitar  vi  X: nduxan; M: nduxan; C: ___$; A: nduxan

voz  f  1. ta̠chí; M: ta̠chǐ; C: ___$; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí
2. X: ndùsù; M: ___; C: ___; A: ndusu

vuelta  f

dar vuelta  1a. vt  X: kavá; M: kavǎ; C: kava; A: kava
1b. vt  X: kavá nuu; M: kava nuu; C: ___; A: ___

1c. vi  X: ka̠va̠ nuu; M: ka̠va̠; C: ___; A: ___
2. vt  X: sikuíkó; M: ___; C: saviko$; A: ___

 


X  -  x

 


xatu  m  X: xàtún; M: xa̠tú; C: ___; A: ___

ximile  m  (insecto) X: tiàá; M: ___; C: ___; A: ___

Xochapa  X: I̠ta Ita; M: Tia̠ta; C: Tiata$; A: ___; P: Teta$

 


Y  -  y

 


y  conj  1. (se usa entre oraciones) X: ta, M: ra; C: ___; A: ta
2. (se usa entre palabras y frases) X: tin; M: chin$; C: ___; A: tín

3. (con) X: ín; M: xíín; C: xíin, A: xíín; P: xíín

y si  X: tátu; M: ___; C: ___; A: ___

ya  adv  X: xa̠; M: ___; C: xa̠; A: xa, xi

yema

yema de tallo de milpa/maíz or de caña  X: sa̠ma̠; M: ___; C: ___; A: tamá

yerbabuena  m  1. X: mìnù stíla; M: minu kastílá; C: mi̠nu kastílá; A: mi̠no kastila
2. X: no existe; M: ___; C: ndiayu$; A: ___

yerno  m  X: kàsá; M: ka̠sá; C: ___; A: ka̠sá

yugo  m  X: yúku; M: yúku; C: ___; A: 3yókó

yunta  m  X: ___; M: ___; C: yúkú; A: ___

 


Z  -  z

 


zacate  m  X: ndióo; M: ___; C: ndayoo$; A: ndáyoo

tipo de zacate rasposo  X: no existe; M: ___; C: kuayo; A: ___

zafarse  vi  (para abajo) X: kinúú; M: kunuu; C: ___; A: ___

zanate  m  X: sàà ndáá; M: sa̠a ka̠xtíyo; C: saa ka̠xtíyo; A: ___

zancudo  m  X: ndikuiín; M: ndiyáá; C: ___; A: tikui̠in

zanja  f   1. X: chi̠chi; M: chichi̠; C: ___; A: chi̠chi
2.
X: ___; M: ___; C: tundoo$; A: ___

zapote  m  

zapote negro  X: ndokó; M: ndo̠kó; C: ndokó; A: ___

zarigüeya  f  X: xa̠ko; M: xako̠; C: ___$; A: xáko

zarzamora  f  X: no existe; M: ___; C: nañǔ; A: ___

Zitlaltepec  X: Ikú Kìmì; M: Ikú Ki̠mi; C: Yukú Ki̠mi; A: ___; P: Kukimi$

zopilote  m  X: mbelo; M: ___; C: ___; A: tioko chée

zorrillo  m  X: ín; M: liru$, xarinka$; C: ___; A: ___

zorro  m  X: i̠kuìì; M: yukui̠i; C: yu̠kuii; A: ño̠kuíí; P: xikuii$

Zoyatlán  X: Tañuú; M: ___; C: ___; A: ___

zumbar  vi  X: ni̠i; M: nii̠; C: ndinii$; A: ni̠i